Қазақстандағы этносаяси қауымдастықтың қалыптасуы
Батыс Қазақстан облысы, Бөкей Ордасы ауданы, Хан Ордасы ауылы
Жәңгір хан атындағы жалпы білім беретін орта мектептің тарих пәні мұғалімі: Алмурзина Гүлмира Жолдыбаевна
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Қазақстан аумағындағы этносаяси қауымдастықтың қалыптасу үдерісін баяндау; халықтың ғасырлар бойы аңсаған мұрат-мақсаты мен өзара туыстастығы нәтижесінде жаңа бірліктің қалыптасқанын түсіндіру.
Тәрбиелік
Тұңғыш қазақ мемлекетінің құрылуына негіз қалаған қоғам қайраткерлерінің еңбегін бағалай білуге үйрету; тарихи ұлы тұлғалардың ерлігін үлгі ете отырып, отансүйгіштікке тәрбиелеу; өз елінің тарихына және оның адал ұл-қыздарына құрмет сезімін қалыптастыру. Оқушыларды адамгершілікке, ұлтжандылыққа баулу және Отанды сүю құндылығын орнықтыру.
Дамытушылық
Картамен жұмыс жасау дағдыларын қалыптастыру; өз бетінше қорытынды шығаруға, ізденіске бейімдеу; тарихи-танымдық қабілеттерін дамыту және тіл байлығын арттыру.
Сабақтың барысы
-
I кезең
Ұйымдастыру
-
II кезең
Жаңа сабақ
-
III кезең
Қорытынды
-
IV кезең
Үй тапсырмасы
Жоспар
-
1-бөлім
Ежелгі замандағы туыстық белгілер
-
2-бөлім
Орта ғасырлардағы этникалық өзгерістер
-
3-бөлім
Қазақстандағы этносаяси қауымдастықтың қалыптасуы
I. Ежелгі замандағы туыстық белгілер
Халық болып қалыптасу үдерісін анықтап, зерттейтін археология, антропология, этнология, тіл білімі сияқты ғылым салалары құнды деректер береді. Ал тарих ғылымы осы деректерге сүйене отырып, белгілі бір аумақта қандай халықтар өмір сүргенін нақтылайды.
Негізгі тұжырым
Сақ, сармат және үйсін тайпаларының келбеті андрондықтарға ұқсас болғаны туралы деректер кездеседі.
Сақ
Мүсіндік портреттер арқылы салыстырмалы сипаттама жасау
Үйсін
Антропологиялық белгілерін талдау
Сармат
Тайпалар арасындағы сабақтастықты анықтау
II. Орта ғасырлардағы этникалық өзгерістер
VI–IX ғасырларда Қазақстанға шығыстан келген ғұн тайпаларының жергілікті тайпалармен араласуы нәтижесінде монғолоидтық белгілер күшейе бастады. Маңғыт, барлас сияқты түркіленген жаңа этникалық топтар қалыптасты.
Жер мәселесінің шиеленісуі
Жаулап алу саясатына байланысты жер мәселесі күрделене түсті. Моңғолдар шұрайлы жерлерді иеленіп, жергілікті халықтың бір бөлігі басқа өңірлерге қоныс аударуға мәжбүр болды.
Үлестік жердің бөлінуі
Шыңғыс ұрпақтары көбейіп, жаңа үлестік жерлер берілген сайын, жергілікті ру-тайпалар да сол бөлініске тәуелді болды. Соның салдарынан қазақ жеріндегі халық болып қалыптасу үдерісі шамамен 150–200 жылға кешеуілдеді.
III. Қазақстандағы этносаяси қауымдастықтың қалыптасуы
Негізгі ұғым
Этносаяси қауымдастық — белгілі бір тарихи аймақта құрылған хандықтың тұрғындары.
Хандықтар тұрғындарының атаулары
- Ақ Орда тұрғындары: «өзбек», «қазақ-өзбек»
- Ноғай Ордасы тұрғындары: «маңғыт», «ноғайлар»
Тарихи ескерту
Хандықтардың шекарасы тұрақты болмады. XV ғасырдың бірінші жартысында Қазақстан аумағында өмір сүрген хандықтардың этникалық құрамы тілі, сыртқы келбеті, шаруашылығы, әдет-ғұрпы және салт-санасы жағынан бір-біріне жақын болды.
«92 баулы өзбектер» дерегі
Деректерде олар «92 баулы өзбектер» шежіресі бойынша 92 тайпадан тұрғаны айтылады. Тарихшы Исфаған Рузбихан: өзбектерге басты үш қауым — шайбанилер, қазақтар және маңғыттар (қарақалпақ, ноғайлар құрамында аталады) жатады, — деп жазады.
Тақырыптық байланыс
Кей дереккөздерде «Қазақ = үйсін + қыпшақ» сияқты ықшам формула түрінде түсіндіру кездеседі. Бұл — этногенездің күрделі үдерісін қысқаша бейнелейтін шартты тұжырым, сондықтан оны нақты тарихи контекстпен байланыстыра талдау маңызды.
«Тарихи мозаика» тапсырмасы
Ұғымдар мен тарихи деректерге қысқаша анықтама беріңдер:
Үй тапсырмасы
Оқу
§31. Қазақстан аумағындағы этносаяси қауымдастықтың қалыптасуы
Жазба жұмысы
- Ежелгі және орта ғасырларда Қазақстан жерін қоныстанған тайпалардың атауларын дәптерге жазыңдар.
- Этнонимдердің қашан пайда болғанын көрсетіңдер: өзбек, моғол, ноғай, маңғыт, қазақ.
Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» сілтемесі бастапқы мәтінде көрсетілген, бірақ нақты URL берілмеген.