Шығарма құрылысында ерекше аударатын жайт кейіпкер әрекетінің көркем суреттері
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
- Оқушылардың білімін ауызша және жазбаша тіл дамыту жұмыстары арқылы бекіту.
- Сөздік қорын тексеру, тақырып бойынша алған білімін тиянақтау және практикада қолдана білу дағдыларын қалыптастыру.
- Сөйлем құрауға дағдыландыру, сөйлем арқылы мәтін құрастыруға және мазмұндауға үйрету.
Дамытушылық
- Алған білімін тереңдете отырып, ойлау, сын тұрғысынан айту және жазу қабілеттерін дамыту.
- Танымдық мүмкіндіктерін талдау, бақылау, салыстыру, жинақтау арқылы айқындау.
Тәрбиелік
- Тақырыптың терең мағынасын ашу арқылы оқушы қызығушылығын оятып, құштарлығын арттыру.
Көрнекілік және қолданылатын әдістер
Көрнекілік
Эпиграф, слайдтар, суреттер, мәтін жазылған парақтар, электрондық оқулық.
Әдістер
М. Әуезовтің «Қараш-қараш оқиғасы»: мұғалімге қажетті дайындық
Қазақ әдебиетінің классигі М. Әуезовтің «Қараш-қараш оқиғасы» повесінің толық мәтінін мұғалім терең әрі толық меңгеруі қажет. Оқыту процесінде пәнішілік және пәнаралық байланысты жүйелі жүзеге асыру — әдебиет бағдарламасын жетілдірудің маңызды бағыттарының бірі. Бұл тәсіл оқушының танымдық және тәрбиелік білімін нығайтып, тақырыпты саналы түсінуіне ықпал етеді.
Туындыны салыстыра талдау
Повесті түсіндіргенде оның тақырыбы, идеясы, образдар жүйесі, сюжеттік құрылымы жағынан жазушының басқа негізгі туындыларымен ұқсастықтарын ескерген жөн. Сонымен бірге осы сыныпта оқылған мәтіндермен байланыстыра салыстыру оқушының әдеби талдау мәдениетін қалыптастырады.
Тарихи негіз және прототип
Шығарманың жазылуына тарихи факторлар ықпал еткенін, бас кейіпкер Бақтығұлдың прототипі — тарихи тұлға Рысқұл екенін мұғалім нақты деректермен түсіндіре білуі керек. Повесть 1927 жылы жазылып, 1959 жылы қайта өңделген; 1961 жылы орыс және француз тілдеріне аударылған. Француз жазушысы Анри Стиль туындыға жоғары баға бергені де атап өтіледі.
Қосымша дерек және мәдени контекст
Кино және баспасөз материалдары
Бақтығұл бейнесі өнер шеберлерінің назарынан тыс қалмаған. «Қазақфильм» мен «Қырғызфильм» киностудиялары бірігіп 1968 жылы «Выстрел на перевале» көркемсуретті фильмін түсіргені сабақ мазмұнын байытады. Сонымен қатар «Қазақ әдебиеті» газетінде (№2, 14.01.1983 ж.) Рысқұлдың суреті жарияланғанын көрсету сабақтың дәлелділігін арттырады.
Тіл көркемдігі және табиғат суреттері
Оқушылардың назарын жазушы қолданған ұқсату мен теңеулерге аудару маңызды. Мысалы: «қаршыға ұстайтын аңшыдай», «далада жалғыз жорытқан көк бөріше» сияқты тіркестер Бақтығұлдың мінезін айқындай түседі.
Мәтіннен мысал келтіру
«Жараспайға ажал оғын қадауға аз уақыт қалды. Ожардың басына қарады. Суық түсті мұзды биік ақ бұлттай сәлдесін жазып, құлаш сілтеп ұстағандай болды...»
Осындай үзінділер арқылы Әуезовтің кейіпкер мінезіне орайлас табиғат суретін үйлестіре бейнелеудегі шеберлігі дәлелді түрде танытылады.
Әлеуметтік мінездеме және тәрбиелік қорытынды
Бай-би, болыс бейнелері
Бай-би, болыстарға топтастыра мінездеме беріп, олардың еңбек адамдарына, адам тағдырына қалай қарағанын талдатуға болады. Мұндай талдау оқушының тарихи-әлеуметтік танымын кеңейтеді.
Бақтығұл бойындағы қасиеттер
- Шыншылдық және турашылдық
- Жалаға төзбей, қарсы тұра білу
- Азаттық үшін күресе білу
- Өмірге құштарлық, адамгершілік, ар-ұят
Мұғалім қорытынды пікірін нақты мәтіндік дәлелдермен жинақтап, тәрбиелік мәнін айқындағаны дұрыс.
Шығарманың құрылымы және кейіпкер әрекетінің көркемдігі
Шығарма құрылысында айрықша назар аударатын жайт — кейіпкер әрекетінің көркем суреттелуі. Автор Бақтығұлдың мақсаты, ішкі ой-пікірі мен іс-әрекетінің үйлесімін шебер береді. Әсіресе оның үш әрекеті көркем әрі әсерлі шыққан:
1) Боз биені әкету
Қысым мен әділетсіздікке ұласқан тұрмыстық түйіннің алғашқы серпіні ретінде беріледі.
2) Құлжаны атып алу
Болыстық озбырлыққа қарсылықтың символдық мәнін ашуға мүмкіндік береді.
3) Жараспайды атып өлтіру
Қайшылық шегіне жеткен тұстағы шешуші әрекет ретінде талданады.
Мұғалім бұл эпизодтарды мысалдармен салыстыра талдап, оқушыға өмір шындығын кейіпкер әрекеті арқылы нанымды ұғындыруы керек.
Ойландыратын сұрақтар және пәнаралық байланыс
Сабақта шығарманың тақырыбы мен идеясын ашу үшін оқушыны ойландыратын, жалқыдан жалпыға қарай жинақтап қорытынды жасататын сұрақтар қойылады. Мұнда тарих пәнінен алған білімге сүйеніп, пәнаралық байланысты ұтымды ұштастыру маңызды.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Шығармада қай кезеңнің шындығы суреттелген?
- Ол кезде елді кімдер биледі?
- Би мен болыстың шаруасын кім бітірді?
Негізгі түйін
Бақтығұл бейнесін мінездете отырып, жазушы сол дәуірдегі халық тұрмысының ауырлығын, әлеуметтік теңсіздікті көрсетеді. Оқушы бұл идеяны сұрақ-жауап және мәтіндік дәлел арқылы нақтылап ұғынады.
Сабақ соңы: инсценировка жазуға үйрету
Сабақ соңында жазба жұмыстың бір түрі ретінде оқушыларды инсценировка жазуға үйрету ұсынылады. Бұл мектеп тәжірибесінде сирек қолданылғанымен, оқушыны ерте жастан шығармашылық еңбекке баулудың тиімді жолы.
Жазу тәртібі бойынша ескертпелер
- Инсценировка жазудың тәртібі алдын ала түсіндіріліп, үлгісі көрсетіледі.
- Кейіпкерлердің ішкі дүниесі мен қимыл-қозғалысын беру үшін сөзді мәтіннен айна-қатесіз көшіріп алу міндетті емес.
- Негізгі мақсат — көркем ойды сахналық әрекет тіліне түсіріп, оқиғалық желіні сақтай отырып жаңғырту.
Осылайша, ұлы жазушының үздік шығармасын оқыта отырып, оқушыны кейіпкерлердің жан дүниесіне үңілуге және мәтінді шығармашылықпен қайта құрастыруға үйретуге болады.