Қыз балалардың есімдері олардың көркемдігі
Тәрбие сағаты
Ата салтым – асыл қазынам
Қай заманда да адамзат алдындағы ең үлкен міндет — адал, білімді, еңбекқор ұрпақ тәрбиелеу. Бұл міндет әр халықта өз салт-дәстүрі арқылы жүзеге асады. Ғасырлар бойы сыннан өтіп, сұрыпталған озық дәстүрлер жас ұрпақтың мінезін, дүниетанымын, жауапкершілігін қалыптастыруға қызмет еткен.
Бала тәрбиесі тек мектеп қабырғасымен шектелмейді. Ананың бесік жырынан бастап, адамды соңғы сапарға шығарып салуға дейінгі әдет-ғұрыптардың барлығы — өмір сабағы, ұлттық тәрбие мектебі.
Салт-дәстүр — атадан балаға жалғасатын мол мұра. Әр ұлттың өзіне тән ерекшелігі бар, ал дәстүрдің қалыптасуы халықтың тұрмыс-тіршілігімен, табиғи-географиялық жағдайымен, қоғамдық болмысымен сабақтас.
Дәстүр — қоғамдық болмыстың айнасы
Салттардың пайда болуына өмір жағдайы әсер етеді. Мысалы, жерлеу рәсімдерінің әр халықта әртүрлі болуы — табиғи орта мен тұрмысқа байланысты құбылыс: бір елде мәйітті өртеу кең тараса, енді бірінде ағаш табыт қолданады, ал топырағы қатты аймақтарда өзгеше тәсілдер кездеседі. Сондықтан «дәстүр дұрыс» немесе «бұрыс» деп біржақты айтуға болмайды.
Халық педагогикасында әдет-ғұрыптардың тәрбиелік мәні ерекше. Тәрбие тіпті нәресте ана құрсағында жатқан кезден басталады: үлкендер іштегі сәбидің аман-есен, уақытында дүниеге келуі үшін түрлі ырым-тыйымдарды сақтап, ізгі тілектерін арнайды.
Нәрестеге қатысты салт-дәстүрлер
Төмендегі рәсімдер — баланың өмірге келуінен бастап, азамат болып қалыптасуына дейінгі тәрбиелік жолдың кезеңдері.
Шілдехана
Сәби дүниеге келгеннен кейін ана мен баланы күтіп-баптап, көңілін көтеру мақсатында жасалатын қуанышты рәсім. Аймақтарға қарай өту ерекшелігі әртүрлі. Кей жерде нәрестені шілде суына шомылдырып, сыңғырлаған тиындар салып, «денсаулықпен бірге береке-бақыт қонсын» деген тілек айтылады. Шілдехана күні ананың да күтімі күшейтіліп, қалпына келуіне жағдай жасалады.
Қырқынан шығару
Бөбек туғаннан кейін қырық күн өткен соң алғаш рет шашы мен тырнағын алып, күтім рәсімдерін жасау дәстүрі. Бұл уақыт ана денсаулығының түзеліп, бойының бекитін кезеңімен сәйкес келеді. Қырқынан шығару көбіне әйелдер қатысатын дастарханмен атқарылады, ал кіндік шеше анаға көмектесіп, жөн-жоралғысын жасайды.
Есім беру (ат қою)
Бұл рәсім көбіне абыройлы, сыйлы адамға жүктеледі. Қазақ есімдерінің молдығы — ұлттың көркем ойы мен тіл байлығының белгісі. Кейде «көз тимесін» деген ниетпен де ат қойылады. Есім таңдалғаннан кейін баланың құлағына үш рет қайталап айтылады.
Бесікке салу
Кішігірім той ретінде өтетін мәнді дәстүр. Қонақтар шашу-шашып, тарту-таралғысын әкеледі. Бөлеу ісі тәжірибелі әжеге не анаға тапсырылады. Бесіктің түбегі мен жабдығын көбіне кіндік шеше әкеліп, рәсім ретімен атқарылады.
Рәсім барысында «ит көйлек жүгірту» сияқты ойын-ырым жасалып, тәттілер салынған дорбаға ие болу арқылы балалардың қуанышы арттырылады. Бесік маңында «тыштырма» деп аталатын ұсақ тоқаштар таратылып, аналар бесік жырын айтады. Бесік жыры — мейірім мен тілекке толы тәрбие әні; оны балалардың да жаттап өскені жөн.
Тұсау кесер
Бір жасқа таяп, қаз-қаз басқан баланың қадамы құтты болсын, жолы ашық болсын деген ізгі тілекпен жасалатын салтанат. Тұсауды ата-ананың қалауы бойынша сыйлы адам кеседі. Баланы «ақ жол болсын» деп ақ орамал үстімен немесе «жолы жұмсақ болсын» деп кілем үстімен жүргізеді, тұсау кесер жыры айтылады.
Тұсау кесер жырынан
Қаз, қаз, балам, қаз, балам,
Қадамыңды жаз, балам.
Әнекей, ақ бесік,
Әлдиіме бақ, бесік.
Шүмегіңді салайын,
Сылдырмағын тағайын.
Жібек көрпе жабайын,
Бауық барқыт пүліштей,
Балдақтарың күмістей.
Жабдығыңмен сыйлысың,
Жатса, бөпем, жайлысын.
Көсем сенен өседі,
Жайлы болсын төсегі.
Баланы атқа мінгізу
Баланың буыны бекіп, 4–6 жасқа келгенде ат үстінде өзін ұстай алатын дәрежеге жетуі — жаңа кезең. Осыған орай атқа мінгізу салты жасалып, балаға ашамай, тоқым, жүген, ноқта сияқты ер-тұрман жабдықтары сыйға беріледі. Бұл — ұрпақты дені сау, шымыр, еңбекқор, төзімді етіп тәрбиелеудің бір жолы әрі ер баланың азаматтыққа қадам басуының нышаны.
Қорытынды: өнеге — өмірлік бағдар
«Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер» деген сөздің мәні терең. Ата-бабамыз ұл-қызын жастайынан сан алуан еңбекке, жауапкершілікке баулып, тіршіліктің қыр-сырын үйреткен. Ер баланы бес жасынан тай жалын тартып мінуге жараған кезден-ақ қолғанат деп танып, мал бағу, табиғатты тану, жер жағдайын білу, түнгі жұлдызға қарап бағыт анықтау сияқты дағдыларға жаттықтырған.
Әке баласына ақыл айтып қана қоймай, оны дербестікке баулиды: есейген шағында енші беріп, жеке шаңырақ көтеруге, өз күнін өзі көруге дайындайды. Ер жігіттен ел мүддесін қорғауға әзір болуды талап етіп, көкпар, бәйге, аударыспақ, теңге алу, күрес сияқты ұлттық ойындар арқылы ептілік пен батылдықты шыңдаған. Садақ тарту, найзагерлік, сойыл соғу сияқты өнерлер де ер-азаматтың даярлығы ретінде бағаланған.
Қыз бала — болашақ ана, шаңырақтың береке-ырысы. «Қыз өссе — елдің көркі» деген ұғым қыздың сыртқы сымбаты ғана емес, ішкі мәдениеті мен тәрбиелік деңгейі арқылы өлшенетінін аңғартады. Сондықтан қыз баланы төзімділікке, әдептілікке, сыпайылыққа баулу — ұлт тәрбиесінің өзегі.
Қазақ халқының салт-дәстүрі — өткеннің жұрнағы ғана емес, болашақтың да айқын бағдарын айқындайтын рухани тірек. Сауатты, салмақты, адамгершілігі мол ұрпақ тәрбиелеу — әдет-ғұрып пен ұлттық құндылықтарды терең түсінуден басталады.