Қазақ халқының саяси тәуелсіздігін жоғалтуы
Сабақтың тақырыбы
Қазақ халқының саяси тәуелсіздігін жоғалтуы. Бұл тақырып Ресей империясының ықпалы күшейген кезеңде қазақ жерінің біртіндеп империялық басқару жүйесіне енуін және соның нәтижесінде саяси дербестіктің әлсіреуін түсіндіруге бағытталған.
Мақсаты
Ресей қол астына өткеннен кейін қазақ халқының толық саяси тәуелсіздігін жоғалту үдерісін түсіндіру; оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеу; өз бетінше жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру.
Құрал-жабдықтар
Карта, интерактивті тақта, тақырыпқа байланысты көрнекі материалдар.
Әдіс-тәсіл
Баяндау, сұрақ-жауап, талдау және қорытындылау.
Технология
Денсаулық сақтау технологиясы (оқу үдерісінде ырғақ, сергіту, қауіпсіздік пен жайлылықты сақтау).
Өткен сабақты қайталау
Алдыңғы тақырыптарды еске түсіруге арналған сұрақтар:
- 1 XIX ғасырдың І жартысында Қазақстан экономикасындағы ірі өзгеріс қандай болды?
- 2 Ресей үкіметінің 1803 жылғы 19 мамырдағы қаулысы нені көздеді?
- 3 Қазақ жеріндегі тұңғыш сауда жәрмеңкесі Кіші Орда ставкасында қай жылы ашылды?
- 4 1822 жылғы «Сібір қырғыздарының жарғысының» негізгі авторы кім?
- 5 1822 жылғы «Жарғыға» сәйкес Орта жүз неше әкімшілік-басқару сатысынан тұрды?
Сабақтың барысы: Қазақ өлкесі Ресей империясы құрамында
Қазақ жерінің Ресей империясының құрамына толық енуі ұзақ әрі күрделі үдеріс болды. XVIII ғасырдың аяғы – XIX ғасырдың басында Кіші және Орта жүз аумағының Ресей құрамына өтуі негізінен аяқталғанымен, бірқатар өңірлер Орта Азия хандықтарына тәуелді жағдайда қала берді.
XIX ғасырдың 20-жылдарындағы геосаяси жағдай
-
XIX ғасырдың 20-жылдары Ұлы жүздің бір бөлігі және Орта, Кіші жүздердің оңтүстік аймақтары Хиуа мен Қоқан хандықтарының ықпалында болды.
-
Хиуа, Қоқан және Бұхар хандықтары Каспий теңізі жағалауынан Жетісуға дейінгі өңірлерге жиі шабуыл жасап отырды.
Назар аударатын дерек
Хиуа ханы Мұхаммед-Рахымның 1812, 1816 және 1820 жылдардағы жорықтары аса ауыр зардап әкелді. 1820 жылдың ақпанында 10 мың әскермен келіп, 2 мыңға жуық қазақ ауылын талқандағаны айтылады.
Қарсылық қозғалыстары және Ресей ықпалының кеңеюі
1821 жыл: Орта Азия хандықтарына қарсы Тентектөре бастаған қазақ шаруаларының қозғалысы басталды.
1817 жыл: Сұлтан Сүйік Абылайханұлы қарамағындағы Жалайыр руының 66 мың адамы қоныстанған аумақ Ресей құрамына қабылданды.
1825 жыл: Жетісудағы Үйсін болысының 50 мың адамы өз жерінде ресейлік округ ашуға келісім берді.
Қазақтардың біртіндеп Ресей қол астына өтуі Қоқан билеушілерінің қарсылығын күшейтті. 1831 жылы Хиуа ханы Аллақұл қазақ жеріне шабуыл жасады.
1847 жылдары: Оңтүстік Қазақстанның бір бөлігі Ресей билігін бірден мойындай қойған жоқ.
Ресей ықпалының күшеюіне әсер еткен факторлар
-
Әскери бекіністердің салынуы: Ақтау, Алатау, Қапал (1847), Сергиополь (Аягөз), Лепсі (1855).
-
Патша үкіметінің әскери-саяси шаралары: шекаралық аймақтарды бақылауды күшейту, әкімшілік құрылымдарды енгізу, тұрақты гарнизондар арқылы ықпалды орнықтыру.
Маңызды тұжырым
XIX ғасырдың басында Ресейге толық қосылмаған негізгі өңірлердің бірі — Жетісу болды.
Әкімшілік басқарудың орнығуы және әскери ілгерілеу
20–30-жылдар
XIX ғасырдың 20–30 жылдары «Азия комитеті» құрылып, аймаққа қатысты саясатты үйлестіру күшейді.
1848 жылғы 10 қаңтар
Ұлы жүзге ресейлік пристав тағайындалып, резиденциясы Қапалда орналасты.
Ақмешіттің алынуы және нәтижесі
1853 жылы Ақмешіт қаласының Ресей қол астына өтуі орыс әскерлерінің Іле бойымен ілгерілеуіне жол ашты. Осы кезден бастап Ақмешіт бекінісі Перовск деп аталды.