Менің мұндай өнерімді байқаған олар
Сағынышқа айналған сазгер
Бұл тәрбие сағаты қазақ музыка өнерінің дара тұлғасы, «вальстің патшасы» атанған композитор Шәмші Қалдаяқовтың өмір жолын танытуға, еңбегін дәріптеуге және оның әндері арқылы жас ұрпақтың рухани әлемін байытуға арналған.
Білімділік
Шәмшінің өмірі мен шығармашылық мұрасын таныту; еңбектерін насихаттау; белсенділікке, тапқырлыққа, өздігінен көркем сөйлеуге баулу.
Дамытушылық
Ойлау мен ізденісті дамыту; ой өрісін кеңейту; көркем сөзбен тұжырым жасап, сөзді орынды қолдану дағдыларын жетілдіру.
Тәрбиелік
Адамгершілікке, имандылық пен әдептілікке тәрбиелеу; ұлы тұлғалардың сара жолын ұстануға, ұмытпай құрметтеуге үндеу.
Көрнекіліктер
- Шәмші Қалдаяқовтың портреті
- Қанатты сөздер
- Үнтаспа жазбалары
- Шәмші туралы журналдар мен дереккөздер
Кіріспе: халықтың жүрегіндегі әуен
Мұғалімнің кіріспе сөзі осы кештің өзегін айқындайды: Шәмші Қалдаяқов – бар қазақты тамсандырған, талай буынның қуанышты дастарханын әнімен әрлеген, ән әлемінде жарық жұлдыздай сәуле шашқан өнер иесі.
«Ән өмірінде жарық жұлдыздай сәуле шашып, айрықша із қалдырған, күллі қазақ халқының ұлттық мақтанышына айналған Шәмші Қалдаяқовқа арналған “Сағынышқа айналған сазгер” атты ашық тәрбие сағатымызды ашық деп жариялаймыз.»
Өмір бастауы: Шәуілдірдегі сәби үн
Арыс өзенінің Сырдарияға құятын тұсында, Сарыкөл атты шағын көл маңында (қазіргі Шәуілдір) 1931 жылы Шәмші Қалдаяқұлы дүниеге келеді.
Әкенің өнері
Әкесі халық аспаптарын құйқылжыта тартатын, қолынан өнер тамған ұста, зергер болған. Дегенмен, әншілікке аса әуес болмағаны айтылады.
Ана сүтімен дарыған дарын
Әнге бейімділік Шәмші бойына анасы мен нағашы жұртынан дарыған деседі. Шәмші кейін: «Табиғи дарынымның ана сүтімен келгеніне қуанбасам, ренжімеймін», – депті.
Есім сыры
Сәбидің үнін әуезге балаған әкесі оны қиссадағы Жәмшид патшаның атымен атауды ниет еткен екен. Жанындағы құрдасы: «Балаң адамдардың емес, әннің патшасы болса да, тақияңа тар келмес», – деп ырымдайды. Жәмшид атанған бала арада жылдар өткенде Шәмші атанып, «вальстің патшасы» дәрежесіне көтеріледі.
Тегі қалай қалыптасты?
Әкесінің азан шақырып қойған аты Әнәпия болғанымен, ауыл ішінде оны «Қалдаяқ» атап кеткені айтылады. Мектепте «Әкемнің аты – Қалдаяқ» деп жауап берген Шәмші кейін «Қалдаяқов» тегін иеленіп кетеді.
Әннің мәңгілікке айналатын сәті
«Ана туралы жыр»: аманаттан туған ән
Әкесі дүниеден өткен соң Шәмші оның басына кесене орнатады. Ал анасына арнап жүрекке ең жақын, ең нәзік әнін жазуды мақсат етеді. Композиторлық даңқы жайылған тұста анасы айықпас дертке шалдығып, Шәмшіні Алматыдан алдыртады.
Анасының батасы: «Бар тілеуім – сен аман бол. Дүниеге келген әнің айтылмай жатып үзілмесін, ұзаққа жетсін. Бақытты бол, балам!»
Шәмшінің жауабы: «Мен сенің басыңа кесене, ғимарат орнатам деп айта алмаймын. Бірақ саған әннің ең асылын, ең нәзігін арнап жазамын — ол ешқашан ұмытылмайды».
Бұл оқиға 1957 жылдың 4 қыркүйегіне сәйкес келеді. Композитор уәдесін 1961 жылы орындап, «Ана туралы жыр» дүниеге келеді.
Ән
«Ана туралы жыр»
«Сыған серенадасы»: сағыныштан туған саз
Шәмші «әр ән ішімнен шыққан баламен тең» деп сыр ашқан. 1959 жылы ол консерваториядан шығып қалып, ауылға қайтуды намыс көріп, Алматыда жерлес жастардың үйін паналайды.
Тастақ базары маңында гитарамен ән салып, би билеген сығандардың думанын көреді. Көңілі көтеріліп, олардың ортасына қосылып өзі де ән орындайды. Сығандар өнеріне сүйсініп, оны Сайран көлі маңындағы қоныстарына қонаққа шақырады. Кеш бойы өнер жарысы жалғасып, Шәмші де әнмен әсер қалдырады.
Күзде табор жылы жаққа көшкелі тұрғанда олар Шәмшіні бірге жүруге үгіттейді. Бірақ ол Алматыда қалуды жөн көреді. Дегенмен, ұзақ уақытқа дейін сол көңілді ортаны сағынып жүреді. Сол сағыныш «Сыған серенадасы» әніне айналады.
Ән
«Сыған серенадасы»
Сергіту сәті
«Қайықта» әнінің қайырмасын орындау
«Әнім сен едің»: шығармашылықтың ауыр салмағы
Елубайдың әңгімесінде Шәмшінің ішкі әлемі айрықша ашылады. Бір күні көңілсіз отырған сәтінде досы Қалаубек келіп, композитордың сырын тыңдайды.
- Жазу тәсілі: «Арқам құрыстанса — ән келе жатқанын сеземін. Әнді бір күнде жазамын».
- Келесі қадам: Екінші күні жүрегіне жақын оқиғаға өлең жаздыртады, үшінші күні орындаушыға ұсынады.
- Ішкі күйзеліс: «Әр жаңа әннен кейін өзімді 60 тонна тас тасығандай сезінемін… кейде өз атымды ұмытып қалатындай күйге түсемін».
Осы сырдың өзінен-ақ Шәмші шығармашылығының сырттай салтанатты көрінгенімен, ішінде арпалыс пен жауапкершілік жатқанын аңғаруға болады. «Әнім сен едің» әні осындай көңіл күйдің бедерінде туған деп баяндалады.
«Арыс жағасында»: бір сұрақтың салмағы
Шәмші өз әндерінің қалай туғанын жиі айтқанымен, «Арыс жағасында» әнінің шығу тарихын көп ашып бермеген. Бірде жазушы Оразбек Бодықов сұрағанда, композитор ойланып, бір қара торы жігіттің әңгімесін еске алады.
Әлгі жігіт: «Екеуміз де бір өзеннің бойында туыппыз… Мен осында сүйіктімді, ең сұлуымды таптым. Шәмші деген атыңыз бар, сізге неге бір сұлу жолықпады?» – дейді. Шәмші: «Менің қиялымдағы ең сұлу осы жерде тұрады», – деп жауап береді. Сонда жігіт: «Ендеше әндеріңіздің ішінде Арыс жоқ, неге ерке өзеннің сұлуларын ән етпедіңіз?» – деп, ой тастайды.
Осы сұрақ композиторды толғандырып, әнге түрткі болғаны айтылады.
«Менің Қазақстаным»: елдік рухтың әуені
«Менің Қазақстаным» әнінің тарихы — бір әннің ғана емес, бір халықтың намысы мен рухының тарихы. Сол кезеңде Ақмола «Целиноград» аталып, бірнеше облысты бір өлке етіп, өзге жаққа бермек болған саясат жүріп жатқан еді.
Идея
Жердің тұтастығы қыл үстінде тұрған шақта, елдің асқақтығын жырлайтын ән керегін Шәмші терең сезінеді.
Өлең авторы
Өлеңін Жұмекен Нәжімеденов жазады. Кейін бұл шығарма Қазақстанның Әнұранына айналады.
1986 жылғы Желтоқсанда Алматыдағы Республика алаңына шыққан жастар осы әнді шырқайды. Тәуелсіздік жылдарында туындының құны бұрынғыдан да артып, азат аспанда асқақтай түсті.
Шәмші феномені: әуен арқылы ұлттың тынысын кеңейту
Шәмші қазақ ән мәдениетін жаңа белеске көтеріп, замандас ақындардың да даңқын асырды. Оның әуендері сөздің салмағын арттырып, өлеңді жүрек лүпілімен үндестірді.
Әуенмен қанаттанған өлеңдер
- Мұзафар: «Ақ маңдайлым»
- Нұрсұлтан Әлімқұлов: «Қайықта»
- Мұхтар: «Арыс жағасында»
- Ғафу: «Ана туралы жыр»
- Тұманбай: «Әнім сен едің»
Алпысыншы жылдар кеңістігінде бұл шығармашылық бір дәуірдің үнін айқындады: Шәмші қарапайым болмысымен-ақ ғажайып әндер тудырып, қазақ әнінің сырын еуропалық деңгейдегі биік талғаммен ұштастыра білді.
Замандас бағасы: сөзден қалған із
«Шәмші тау бұлағындай таза әуенімен ән-жырға сусаған халықтың мейірін қандырды.»
Б. Төлегенова
«Шәмші Қалдаяқов – өз дәуірінің де, болашақтың да ұлы композиторы.»
Т. Молдағалиев
Өлең жолдары
Күйіп жанған Музаңнан тас еріген, Арулардың балқыттың әсемін ең... Әдемі ұрпақ дүниеге келіп жатты, Әндеріңнің әдемі әсерімен!
Елубай
Халық Шәмшіні «ән патшасы» деп құрметтеді. Себебі оның әндері махаббат отын маздатып, көңілді серпілтіп, рухты көтерді. Уақыт өте Шәмшінің өзі де, Шәмші деген есім де өшпес әнге айналды.
Тағзым жыры
Ән еркесі, Әндер жазып анаға, Сезім бердің санаға, Әнді сүйіп айтады, Бала менен дана да. Тау мен тасты еріткен, Табиғатты еліткен. Әнің әсем, Шәмші аға, Енді өзіңдей жайсаңды, Ән еркесі асылды Қазақ елі таба ма? Ғашықтардың жүрегін Жырға бөлеп жүр едің, Толқын жырмен тербеттің Сыбызғылы Сыр елін. Жаным бүгін жаралы, Бойыма дерт тарады. Құлазыған секілді Махаббаттың аралы. Шәмші алыстап барады, Шәмші алыстап барады.
Қуаныш Төлеметов
Сергіту сәті
Шәмші әндерінен попурри
Қорытынды: сағынышқа айналған есім
Мұғалім қорытынды сөзінде әнсіз өмірдің мәні кемитінін айтып, Шәмші әуендерінің халқымыздың жүрегінде мәңгі жасайтынын түйіндейді. Ұлы ақын Мұқағали Мақатаев іздеген Шәмші бүгінде халық жадында сағынышқа айналған сазгер болып қалды.
«Әнсіз өмір өмір ме, қаңсымай ма, Өзегіңді өртеп дерт жаншымай ма?! Махаббатқа арнап бір ән шығарсын, Шәміл-ау, Шәмші қайда, Шәмші қайда?»