Өнер тобына
ХІХ ғасырдың І жартысындағы қазақ әдебиеті мен мәдениеті
Бұл материал ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан мәдениетінің ерекшеліктерін, қазақ әдебиетінің дамуын, музыка өнерін, материалдық мәдениетті және сол дәуір ақындарының өмірі мен шығармаларын таныстыруға арналған. Сабақ интерактивті форматта ұйымдастырылып, топтық жұмыс пен ойын элементтері арқылы оқушылардың ізденімпаздығы мен шығармашылық қабілетін дамытуға бағытталады.
Білімдік мақсат
ХІХ ғасырдың І жартысындағы мәдени үдерістерді, әдебиет пен өнердің бағыттарын жүйелі түсіндіру; тұлғалар мен шығармаларды таныту.
Дамытушылық мақсат
Білім мен ғылымға қызығушылықты арттыру; топпен жұмыс арқылы танымдық және шығармашылық қабілеттерді дамыту.
Тәрбиелік мақсат
Тарихи құндылықтарды құрметтеуге баулу; мәдениетке сүйіспеншілік қалыптастыру және оны жалғастыратын ұрпақ тәрбиелеу.
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Амандасу, қатысымды түгендеу, назарды сабаққа шоғырландыру.
- Сыныпты 3 топқа бөліп, сабақты жарыс түрінде өткізу.
- Әр топтан эксперт сайлау; эксперт есебі арқылы ұпай жинағын анықтау.
II. Үй тапсырмасын тексеру
1) «Миға шабуыл»
«Халық ағарту» ұғымын топтастыру.
2) Топтарды анықтау және қорғау
Үш топ құрылады: I — Білім, II — Ғылым, III — Өнер. Әр топ өз атауын қысқаша негіздеп қорғайды.
Сұрақтар банкі (әр топқа 5 сұрақ)
I топ — Білім
- ХІХ ғасырдың басында Қазақстандағы ағарту ісі негізінен қандай мазмұндағы кітаптарды оқытуға және қай діннің қағидаларын үйретуге бағытталды?
- Қазақстанда жаңа оқу жүйесінің дамуы қай қалаларда орыс тілінде сабақ өтетін мектептердің ашылуымен байланысты болды?
- Қай жылы Омбы облысы қоныстарында орысша білім беретін училищелер ашу ұйғарылды?
- «Бөкей мен Мәулен» повесін жазып, Орынбор өлкесіндегі қазақтардың тұрмыс жағдайын зерттеген кім?
- Қай жылы жанында қазақ балаларына арналған интернаты бар училище ашылды?
II топ — Ғылым
- 1837 жылы қандай оқу орны ашылды?
- Орынбор қаласында қандай оқу орны ашылды?
- В. И. Даль қай жылдары Орынбор әскери губернаторы жанындағы ерекше тапсырмалар шенеунігі қызметін атқарды?
- 1813 жылы қай қалада әскери училище ашылды?
- Қай орыс саяхатшылары қазақ жерін топографиялық зерттеумен айналысты?
III топ — Өнер
- Бөкей Ордасындағы Жәңгір хан мектебі қай жылы ашылды?
- Қандай орыс ғалымдары мен тарихшы-этнографтары қазақ халқының өмірін зерттеп, еңбектер жариялады?
- Қай жылдары Г. С. Карелин Каспий теңізін зерттеумен шұғылданды?
- 1831 жылғы 18 қыркүйекте қай қалада әскери училище ашылды?
- В. И. Даль қай жылдары және қандай көтерілісті басқарған батырларға жанашырлық танытты?
Ойындар арқылы бекіту
«Тұлғаны таны» ойыны
Оқушыларға тұлғаның бейнесі жасырылып ұсынылады. Тұлғаны анықтау үшін 6 ұяшыққа жасырылған сұрақтарға жауап беріледі. 10 ұпай дұрыс жауап берген оқушы қоржынына түседі, қалған ұпай топ есебіне жазылады.
Қазақстанды қай елдің ғалымдары зерттей бастады?
ХІХ ғасырда қазақ жерінде қандай сала қарқын ала бастады?
Ш. Уәлихановты әлемге әйгілі еткен еңбекті атаңыз.
ХІХ ғасырдың 30-жылдарында орыстың қай ақыны Қазақстанның қай өңірінде болды?
«Капитан қызы», «Евгений Онегин» шығармаларының авторы кім? Шығармасынан үзіндіні жатқа айтыңыз.
Бұл ақын шығармашылығының бір тармағы Орынбор өлкесімен және 1773–1775 жылдардағы Е. И. Пугачёв бастаған шаруалар соғысымен байланысты. Ол азиялық тайпалардың, қазақтардың өмірін өз көзімен көріп, Оралда «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырымен танысқан. Бұл кім?
Сергіту: математикалық ойын
Есеп нәтижелерін тарихи хронологиямен ұштастырыңыз.
- 14000 : 2 − 154 =
- 21000 × 2 − 133 =
- 3845 × 2 + 118 =
- 43800 : 2 − 64 =
- 5900 × 2 + 95 =
- 6762 × 2 + 280 =
«Бұл кім?» ойыны
Мақсаты — оқушылардың білімін және іскерлік дағдыларын дамыту. Әр топ өкілі дайындалған әдеби-тарихи үзіндіні оқиды: тұлға дұрыс танылса, топ ұпай алады; қате болса, басқа топ жауап беруге мүмкіндік алады.
Білім тобы
Елін-жерін жанындай сүйіп, отаршыл саясатты және халық жерін талан-таражға салған билеуші топты әшкереледі. Серігі қаза болғаннан кейін де халықты көтерілісті жалғастыруға шақырды. Бұл кім?
Жауабы
Махамбет Өтемісұлы
Алматы облысы, Жамбыл ауданына қарасты Қарақастек өңірінде дүниеге келген. Тапқыр, тілге жүйрік, Жамбыл Жабаевтың ұстазы болған. Бұл кім?
Жауабы
Сүйінбай Аронұлы
Ғылым тобы
Жастайынан тапқырлығымен көзге түскен. 1812 жылы Бөкей хан оны беріш руының Жайық бөлігінің старшыны етіп тағайындаған. Махамбеттің серігі болған. Бұл кім?
Жауабы
Исатай Тайманұлы
1808 жылы бұрынғы Көкшетау облысының Қызылту ауданында кедей отбасында дүниеге келген. Жастай екі көзінен айырылса да қобыз тартып, өлең айтуға машықтанған. Бұл кім?
Жауабы
Шөже Қаржаубайұлы
Өнер тобы
Шешендікке және ауыз әдебиетіне жастайынан құмар болған, ақындық талабы ерте оянған. Феодал топтардың оғаш мінездерін әжуалап, уытты мысқылмен әшкерелеген. Бұл кім?
Жауабы
Шернияз Жарылғасұлы
Шөже Қаржаубайұлының өнерін жоғары бағалап, оны «суырып салма ақын» деп бағалаған; Сібір кадет корпусының түлегі. Бұл кім?
Жауабы
Шоқан Уәлиханов
III. Жаңа сабақ: негізгі мазмұн
Жаңа тақырып тірек-сызбалар арқылы түсіндіріледі. Негізгі бағыттар төмендегідей:
1) Қазақ әдебиеті
ХІХ ғасырдың І жартысындағы әдеби дамудың ерекшеліктері, идеялық бағыттар мен көркемдік дәстүрлер.
2) Махамбет Өтемісұлы
Ақынның азаматтық үні, тарихи дәуірмен байланысы және шығармаларының тәрбиелік мәні.
3) Музыка өнері
Халықтық музыканың дамуы, орындаушылық дәстүр және мәдени орта.
4) Материалдық мәдениет
Тұрмыс-тіршілік, қолөнер, шаруашылық пен күнделікті мәдени тәжірибенің көріністері.
IV. Бағалау және қорытынды
Оқушылардың білімін бағалау
Эксперттердің есебі тыңдалып, ұпай қорытындысы бойынша үздік топтар анықталады. Оқушылардың жұмысы бағаланып, марапаттау жүргізіледі.
Үй тапсырмасы
- 19-параграф бойынша хронологиялық талдау жасау.
- Ақындардың шығармаларынан үзінділер жаттау.