Құстарға қамқорлық жаса, қорға
Құстар – біздің досымыз
Көктем шығысымен табиғат қайта түлеп, тіршілік қыза түседі. Сол еңбектің берекелі болуына құстар үлкен үлес қосады: олар зиянкестерді (жәндіктер, кенелер), сондай-ақ кемірушілерді азайтып, егін мен орманды қорғайды.
Негізгі ой
Құстарды қорғау — табиғатты қорғау
Мақсаты
- Оқушыларға құстардың табиғаттағы орны мен пайдасы туралы түсінік беру.
- Құстарға сүйіспеншілік сезімін қалыптастыру; өлең, тақпақ, жұмбақтар арқылы тілін дамыту, сөздік қорын молайту.
- Достыққа, құстарды қорғауға және оларға қамқорлық жасай білуге тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
Материалдар
Құстардың суреттері, слайдтар, үнтаспалар, “Аққу мен үйрек” ертегісі.
Әдебиеттер
М. Әбілқайыр “Таңғажайып табиғат”, “Ақтөбе облысының жануарлар әлемі” кітаптары, буклеттер.
Көктем келсе — құстар келеді
Өлең шумақтары
Көктем, көктем, көктемде,
Құстар келіп жеткенде,
Біз қуанып қаламыз,
Әнмен қарсы аламыз.
Көктем келді — құс келді,
Күн ұзарып, түн қысқарды енді.
Көктем келді — су ақты,
Күннің көзі шуақты.
Көктем келді — гүл өсті,
Көбелектер гүлдесті.
Құстар туралы қысқаша мәлімет
Әлемдегі алуан түрі
Құстар — жануарлар дүниесіндегі ең кең таралған топтардың бірі. Табиғатта шамамен 9 мыңға жуық түрі бар.
Табиғат сақшылары
Құстардың тіршілік әрекеті әртүрлі, бірақ ортақ міндеті бар: табиғи тепе-теңдікті сақтауға көмектесу.
Құстар қалай бөлінеді?
Негізгі екі топ
- Үй құстары (адам бағып-қағатын құстар)
- Жабайы құстар (табиғатта еркін тіршілік ететін құстар)
Маусымға қарай
Жыл құстары
Қараторғай, аққу, көкек, қарлығаш, бозторғай.
Қыстап қалатын құстар
Қарға, тоқылдақ, сауысқан, көгершін, торғай.
Ойланайық
- Неліктен кейбір құстар “жыл құстары” деп аталады?
- Олар немен қоректенеді?
- Құстар табиғатқа қандай пайда әкеледі?
Тақпақтар топтамасы
Торғай
Білгің келсе көп жайды,
Бақылап жүр торғайды.
Кіп-кішкентай сол құстар
Табиғатты қорғайды.
Пайдалы құс торғайды
Үркітуге болмайды.
Бұзсаң егер ұясын,
Қайтып келіп қонбайды.
Кіп-кішкентай торғайды
Жақсы бала қорғайды.
Жасап берсең ұясын,
Қыста олар тоңбайды.
Бақыт Исаева
Кекілік
Кекілік-ау, кекілік,
Тау-таспен жүрер секіріп.
Қауіп төнсе кенеттен,
Бұтаға олар бекініп.
Жылағата, Таскешу —
Тоғайы толған кекілік.
Кетіп барад әнеки
Тастан-тасқа секіріп.
Көпболсын Панзабекұлы
Сауысқан
Селк етіп сырт дауыстан
Шықылықтайды сауысқан.
Атамның жиған сымдарын,
Терекке тасып тауысқан.
Жасаған өзі бастама —
Бұл ісі үлгі басқаға.
Үзік те жұлық сол сымнан
Алыпты баспасына.
Теректің басын мекендеп,
Ұясын қойған бекемдеп.
Мәз болды атам: “Бұл құс та
Шебердің өзі екен!” — деп.
Мекембай Омарұлы
Қарға
Қарға, қарға, қарғалар,
Қар үстінде жорғалар.
Екі шоқып, бір қарап,
Қара басын қорғалар.
Т. Айбергенов
Тырналар
Тағдыры қимағанмен артық пішін,
Тағдыры бермегенмен артық күшін,
Ынтымақты-ау, тырналар, ынтымақты-ау,
Қарашы шіркіндердің тәртіптісін.
Мұқағали Мақатаев
Құстардың үні — табиғаттың әуені
Қараторғайдың сөзі
Мен қараторғаймын.
Шегірткеден жұртыңды
Қырғи болып қорғаймын.
Егістікке, жайылымға
Қорғаушы болып тұрамын.
Зиянды жәндіктерді
Құртатын батырмын.
Ұямды дайындап,
Достарға келе жатырмын.
Аққудың сұлулығы
Құс сұлуы — аққумын,
Табиғат көркі сыйлаған.
Мылтығын кезенген мерген де
Атуға көзі қимаған.
Сұлулықты паш етіп,
Жырлаған талай ақындар.
Нәзік үнді, көл көркі —
“Құс патшасы” атым бар.
Бұлбұл
Тамылжып, сорғалап құйылған
Әсем ән қиырдан құйқылжып,
Елжіреп жүрегіңді баулиды:
Ән тыңда ерке құс — бұлбұлдан.
(Тақпақтар айтылған кезде интерактивті тақтадан құстардың суреттері көрсетіледі.)
Халық танымы және мәдениет
Құс — табиғаттың да, өмірдің де көркі. Халық шебер әншіні — бұлбұлға, сүйікті азаматты — сұңқарға, кербез сұлуды — аққуға, ал жалқау, дәрменсіз жанды — жапалаққа теңеген. Бейбітшіліктің, достықтың белгісі ретінде көгершінді білеміз.
Қазақстандағы құстар және оларды қорғау
Түр саны
Қазақстанда 500-ге жуық құс түрі бар.
Қызыл кітап
Олардың ішінде 49 түр қорғауға алынып, Қызыл кітапқа енгізілген.
Белгілеу (сақина салу)
Құстардың қоныс ауысуын бақылау үшін нөмірленген сақина салынады. Ол сақина әдетте құс өлгенде ғана алынады.
Жұмбақтар
Қос қанатын иіп ап,
Жарға келіп қонады.
Қара киім киіп ап,
Балшықтан үй салады.
Жауабы: Қарлығаш
Тұмсығымен ояды,
Ұя салып қояды.
Табыңдаршы, балалар,
Ол қандай құс болады?
Жауабы: Тоқылдақ
Ұшқаны қызық жалпылдап,
Өзі сондай қарқылдақ.
Жауабы: Қарға
Күндіз соқыр — не деген?
Түнде қандай көреген.
Жауабы: Үкі
Бүріп қойған сағаттай,
Айқайлайды таң атпай.
Жауабы: Әтеш
Еркін самғап ұшсын деп,
Мәпелейміз, баптаймыз.
“Бейбітшілік құсы” — деп,
Қайсы құсты мақтаймыз?
Жауабы: Көгершін
Құстардың пайдасы
Табиғатты қорғайды
Құстар зиянды жәндіктерді азайтып, орман мен егінді қорғайды. Көлдің сәні, орман мен бау-бақшаның көркі де — құстар.
Тұқым таратады
Өсімдіктердің тұқымын бір жерден екінші жерге таратып, табиғи жаңаруға көмектеседі.
Қорытынды
Құстар — біздің досымыз. Оларды қорғау — әрқайсымыздың міндетіміз. Көктемде құстарға ұяшық, қонақтайтын орын жасап беруді ұмытпайық. Ұяға құстар көп қонады: біз оларға жем шашып, бақылап, қамқорлық жасай аламыз.
Есіңде болсын!
- Құстың ұясын бұзба.
- Жұмыртқасын жарма.
- Құсты үркітпе, табиғаттағы тыныштықты сақта.
Құс — досымыз, қорғаймыз біз,
Сүп-сүйкімді сүйеміз торғайды біз.
Ағаш ұя жасаймыз ақ көңілмен,
Қанатты туысқанды қолдаймыз біз.
Құстарға қамқорлық — ортақ жауапкершілік
Құс қай жерде балапан басса, сол жер — оның мекені, отаны. Сондықтан бір ұяны сақтау — бір тіршілікті сақтау. Табиғатты аялау кішкентай қадамнан басталады.