Ойын - балалар үшін айналадағы танып, білу тәсілі
Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Сағыз селосы, «Балауса» балабақшасы
Тәрбиеші: Сисенова Жадыра
Ойын арқылы балалардың ойлау қабілеттерін дамыту
Ойын технологиясы баланың белсенділігін арттырып, танымдық қызығушылығын күшейтеді. Кез келген баланың да, жалпы адам мәдениетінің де дамуы ойынмен тығыз байланысты. Бүгінгі динамикалық заманда оқу үдерісінде ойын алдыңғы қатарда: ол баланың оқуға ынтасын оятып, қызығушылығын табиғи түрде арттыруға көмектеседі.
Ойын дегеніміз не?
Ойын — халықтың баланы әдептілікке, сауаттылыққа, өмірді тануға баулитын құралдарының бірі. Ойын арқылы бала қоршаған ортаны зерттейді, қарым-қатынас мәдениетін үйренеді, өз ойын жеткізуге дағдыланады.
Ойын түрлері және олардың маңызы
Ойын түрлері өте көп. Мектепке дейінгі білім беру тәжірибесінде рөлдік ойындар, қимылды (денешынықтыру) ойындары, сюжеттік ойындар, сондай-ақ дидактикалық ойын элементтерін қолдану ерекше тиімді.
Дидактикалық ойындар
Баланың ақыл-ойын дамытып, сабаққа қызығушылығын арттырады. Мектеп жасына дейінгі балалардың зейіні тұрақсыз, импульсивті болғанымен, қабылдау мен есте сақтау қабілеттері жақсы дамыған. Сондықтан сабақта дидактикалық ойындарды орынды қолдану қажет.
Сюжетті-рөлді ойындар
Бұл ойындардың негізгі бейнелеу құралы — рөл мен ойын әрекеті. Олар көбіне еліктеу арқылы шындықты көрсетуге құрылады: бала көргенін, естігенін, сезінгенін ойынға айналдырады.
Қойылымдық (драматизациялық) ойындар
Рөлдер мен әрекеттер белгілі бір шығарма, ертегі немесе оқиға желісіне тәуелді болады. Балалар ертегіні ынтамен тыңдайды, ал ертегі олардың қиялын, сөздік қорын және байланыстырып сөйлеуін дамытады.
Құрылыс (құрастыру) ойындары
Балалар қоршаған өмір құбылыстарын бейнелеп, көпір, стадион, темір жол, театр, цирк сияқты нысандарды құрастырады. Құрылыс ойыны сюжетті-рөлді ойынмен де ұштасып жатады.
Мысалдар: рөлдік ойындар
- «Дүкен» ойынында бала сатушы мен сатып алушының әрекеттеріне еліктейді.
- «Мектеп» ойынында мұғалім мен оқушының қарым-қатынасын бейнелейді.
- «Шаштараз», «Отбасы» ойындары арқылы бала күнделікті өмірді бақылап, алған білімін ойын сюжетіне енгізеді.
Ұлттық қазақ ойындары
Ұлттық ойындар баланың қимыл белсенділігін арттырып қана қоймай, дәстүр мен мәдени құндылықтарды бойына сіңіруге ықпал етеді.
Ойынды ұйымдастыру: тәжірибеден
Ойындар әр топта жас ерекшелігіне сай жүргізіледі. Өз тәжірибемде ойын әдістерін кеңінен қолданамын: сабақ барысында да, күннің екінші жартысында да ұйымдастырамын. Баланың тілін жетілдіру үшін оны әңгімеге тартып, сөздік қорын жаңа сөздермен толықтырып, түсінігін кеңейту қажет. Ойын арқылы шарттарды түсіндірудің өзі баланың тілін байытады.
Тіл дамытуға арналған ойын үлгілері
«Қуыршақпен қонаққа бару»
Жағдаяттық сөйлеуді, сыпайы қарым-қатынасты қалыптастырады.
«Мен кіммін?»
Сипаттау, сұрақ қою және болжам жасау дағдыларын дамытады.
«Қуыршақты киіндіреміз»
Киім атауларын, рет-ретімен сөйлеуді және ұсақ моториканы қолдайды.
«Шарбақты құрастыру»
Кеңістікте бағдарлау, нұсқауды түсіну және орындауды жетілдіреді.
«Көлеміне қарай орналастыр»
Салыстыру, жіктеу, «үлкен–кіші» ұғымдарын меңгертуге көмектеседі.
Дидактикалық ойынның тиімділігі
Тәжірибе көрсеткендей, дидактикалық ойындар тіл дамыту сабақтарында әсіресе нәтижелі. Сабақты бекіту, баланың шығармашылығын дамыту, тіл байлығын молайту үшін ойындарды тақырып пен мазмұнға сай таңдап алу маңызды.
Мысал: «Телефон» ойыны
Бұл ойында диалогтық сөйлеудің мақсаты — белгілі бір нәрсе туралы сұрау, жауап беру, әрі баланы нақты әрекетке ынталандыру. Балалар сұрақ қоюға, тыңдауға, жауапты нақтылауға, өз ойын жүйелі жеткізуге үйренеді.
Мысал: «Сиқырлы қалпақтың сырын ашайық»
Ересек топтарда тәрбиеші балаларды зат туралы мазмұнды айтып беруге, жүйелі сөйлеуге үйрету міндетін қояды. Ойын міндеті — қалпақтың астында не бар екенін анықтау, сипаттау және дәлелдеу.
Дидактикалық ойындар қоршаған ортамен танысу сабақтарында, әдебиет сабақтарында және әртүрлі оқу іс-әрекеттерінде жиі қолданылады.
Педагогтің рөлі: бақылау және талдау
Педагог әр өткізілген ойынға талдау жасап, оның балаларға тигізген тәрбиелік ықпалын бағалауы керек. Сонымен қатар өз тобындағы сюжетті-рөлді ойындарды одан әрі тиімді басқарудың тәсілдерін ойластырып, қажетті жағдайда бағыт-бағдар беріп отыруы тиіс.
Ойын — баланың өмірді тану тәсілі
Бала тәрбиесі — күрделі әрі жауапты міндет. Ұрпақ тәрбиесі қоғамнан тыс жүрмейді: ол заманның тыныс-тіршілігімен, құндылықтарымен бірге қалыптасады. Балабақшада тәрбиеленушілердің танымдық іс-әрекетін қалыптастырудағы негізгі жұмыс түрі — ойын әрекеті.
Ойын барысында бала тілдесім үлгілерін меңгереді: өзі ғана ойнап отырса да сөйлейді, кейіпкерімен «тілдеседі», рөл арқылы қарым-қатынас құрады. Бөлме бір сәтте теңізге, ұшаққа, теміржол вагонына айналуы мүмкін — бұл қиялдың, ойлаудың, шығармашылықтың дамуына жол ашады.
Педагогикалық тұжырым
Көрнекті педагог А. С. Макаренко: «Ойында бала қандай болса, өмірде кәсіби қызмет саласында, көбінесе сондай болады» — деп атап көрсетеді. Демек, баланың болашағын тәрбиелеуде ойынның орны ерекше.
Қорытынды
Ойын — бала әрекетінің негізгі түрі және әлемді танып-білудің табиғи жолы. Мазмұны мен ерекшелігіне қарай ойындар сюжетті-рөлді, драматизациялық, дидактикалық, құрылыс (құрастыру), қимылды және ұлттық ойындар болып бөлінеді. Оларды мақсатты түрде, жас ерекшелігі мен оқу тақырыбына сай қолдану баланың ойлауын, тілін, белсенділігін және әлеуметтік дағдыларын жан-жақты дамытады.