Домбыра сыныбында шығармашылық бастаманы тәрбиелеу
Домбыра сыныбында шығармашылық бастаманы тәрбиелеу
Музыкаға қабілеті бар тұлғаны оқыту мен тәрбиелеу — күрделі әрі көпқырлы үдеріс. Соның ішінде екі бағыт ерекше мәнге ие: біріншісі — мұғалімнің өз білімі мен тәжірибесін, музыкалық шығарма бойынша жұмыс мәдениетін және өнерге деген көзқарасын оқушыға жұқтыра алуы; екіншісі — оқушы бойындағы табиғи дарынды дер кезінде байқап, ашып, жүйелі түрде дамытуы.
Педагогикалық шеберлік осы екі бағытты бір арнаға тоғыстыра білген кезде айқын көрінеді.
Эмоциялық ықпал: мұғалімнің ішкі қатынасы — оқушының ынтасы
Жеке оқытуда оқушыға әсер етудің түрі көп, соның ең қуаттысының бірі — педагогтің эмоционалдық ықпалы. Мұғалімнің музыкаға көзқарасы, шығарманы оқып-танып, ішкі сезіммен қабылдауы оқушыға тікелей беріледі.
Егер белгілі бір шығарма мұғалімнің өзіне әсер етпесе немесе жалықтырса, оқушының да сол шығармаға салқын қарауы әбден мүмкін. Сол сияқты мұғалім тек өзіне ұнайтын оқушылармен жан-тәнімен жұмыс істеп, қалғандарымен «міндет үшін» ғана айналысса, бұл да оқушы белсенділігінің төмендеуіне алып келеді.
Мұғалім оқушымен эмоциясын көбірек бөліскен сайын, екі тарап та ұтады: оқушы — сенім мен ықылас табады, мұғалім — оқытудың шынайы нәтижесін көреді.
Тікелей оқыту үдерісі: түсінікті тапсырма және нақты бағдар
Білім мен біліктілікті дарыту барысында оқытушы оқушыға жеке тұлға ретінде әсер ететін, сезімін оятып, зердесін дамытатын әдісті табуы керек. Психологтардың пікірінше, қабілет дамиды; ол қоршаған ортаға, өмір сүру жағдайына және ең бастысы педагог пен мектеп ықпалына тәуелді.
Барлық оқушының музыкалық деңгейі бірдей емес. Музыкалық дайындығы әлсіз балалармен көбірек еңбек ету қажет. Есту мен есте сақтауды дамыту тек домбыра сабағында ғана емес, күнделікті дағдыға айналуы тиіс.
Ынта жоқ жерде бастама бәсеңдейді
Бастамашылықты ояту үшін ең алдымен қызықтыра білу керек. Егер бала домбыраға қызықпаса, тапсырманы орындауға ұмтылмаса, аспапты тек ата-ананың ұрысуынан кейін ғана қолға алса, мұндай жағдайда бастамашылықты күту қиын.
Шешім: дербес жұмысқа апаратын сабақ құрылымы
Мұғалім оқушы өздігінен жұмыс істей алатындай ету үшін сабақтың әр бөлігін алдын ала жан-жақты ойластырып жүргізуі керек: тапсырманың мақсаты анық, бағыты нақты, орындау жолы көрсетілген болуы тиіс.
Үй тапсырмасы: күнделікті тәртіп пен нәтижеге бастайтын құрал
Оқыту үдерісінде үй тапсырмасын күнделікті орындау ерекше рөл атқарады. Нәтиже көбіне тапсырманың қаншалықты түсінікті қойылғанына, бағытының айқын болуына байланысты.
- Сабақта нақты тапсырма беру.
- Тек түсіндіріп қоймай, жетудің тәсілдерін көрсету.
- Үй тапсырмасының бір бөлігін сабақта оқушының өзіне орындатып үлгерту.
- Қиындықты тек «берілген жерден» емес, шығарманың кез келген бөлігінен өздігінен шешуге үйрету.
Бұл — күрделі шығармаларды меңгеруге талпындыру және жалпы білімді орнымен пайдалана алуға көмектесу. Өмірдегі табысқа апаратын маңызды қабілеттің бірі — біліктілікті дер кезінде іске жарата білу.
Жеке тұлға және мәдени контекст: әр оқушыға жол табу
Оқушының жеке тұлғасын қалыптастыруда мінезі, қызығушылығы, көңіл күйі, есте сақтау ерекшелігі және өздігінен жұмыс істей алу әдеті үлкен рөл атқарады. Домбырада ойнайтын басқа ұлт өкілі оқыса, оның болмысын түсініп, қызығушылығын ояту — мұғалімнен ерекше жауапкершілікті талап етеді.
Тәжірибеден мысал
Оқушыларымның бірі — Ануарбекова Зарема. Ол домбырада ойнап қана қоймай, ән шырқап, аудандық және облыстық іс-шараларға белсене қатысты. Мұндай оқушылардың орындаушылық шеберлігін шыңдау, көзге көрінбейтін кемшіліктерін түзету, сахнада өзін ұстауға үйрету — мұғалім назарындағы негізгі міндеттердің бірі.
Музыкалық ойлау және шығармашылық: орындаушыдан өнерпазға дейін
Өздігінен жұмыс істеуге тәрбиелеудің өзекті қыры — музыкалық ойлауды дамыту және жеке шығармашылықты ашу. Мұғалім тек орындаушылыққа баулитын маман ғана емес, музыканың тарихын, теориясын, құрылымын жетік меңгерген жан-жақты тұлға болуы керек.
Оқушының дербес ойлау қабілетін дамыту — мұғалім әдісіне және шығармашылыққа қызығушылықты оята алуына тікелей байланысты. Домбыра сабақтарында оқушыны тыңдай білуге, естігенін орындауға, техникалық еркіндікке үйретеміз. Алайда домбыраны жақсы меңгергенімен, кейбір оқушының жан дүниесі музыкалық дыбыстардан алшақ болуы мүмкін. Мұндай жағдайды елеусіз қалдыруға болмайды.
Мақсат — жай ғана «орындаушы» емес, музыканың әсерін сезініп, шынайы эмоциямен жеткізе алатын оқушы тәрбиелеу. Сондықтан баланы жастайынан музыканы дұрыс түсінуге баулу — негізгі міндет.
Педагогикалық ұстаным: сезім мен мағынаны ерте жастан қалыптастыру
Адам көбіне балалық шағында қоршаған ортаның әсемдігіне, табиғаттың сұлулығына ерекше таңырқап, қиялға беріледі. Сол себепті музыкалық образды ажыратуды ертерек үйрету маңызды.
Г. Г. Нейгауз
«Мүмкіндігінше ертерек балаға мұңды әуенді — мұңды, көңілді әуенді — көңілді, салтанатты әуенді — салтанатты түрде ойнауға үйрету керек».
К. Ф. Э. Бах
«Әуенді орындаушы музыканы өзі әбден беріліп, толқып, сезініп орындаса ғана, тыңдаушының жүрегін селт еткізе алады».
Қызығушылық — табыстың кепілі
Сабақтың табыстылығы мен бастамашылдығы оқушының музыкаға деген қызығушылығына байланысты. Қызығушылық — барлық жетістіктің өзегі. Егер мұғалім оқушы бойынан әуенге деген күшті қызығушылықты оята білсе, онда ол орындаушылық ерік-жігерді, бастамашылдықты, табандылықты — музыкантқа тән қасиеттерді де қалыптастырғаны.
Оқушыларды үлкен жетістікке жеткізу — қажырлы еңбектің нәтижесі. Ең маңыздысы — мұғалім өз ісіне шын берілген маман болуы керек: сонда оның ынтасы мен талабы оқушыға да жұғады.
Психологиялық ахуал: шығармашыл орта құру
Оқушының өз бетінше табысқа ұмтылысы көбіне психологиялық ахуалға тәуелді. Сабақ кезінде сыныпта оқушының көңілі ашық болатындай жағдай жасау, тұйықтық пен немқұрайлылықтан арылту, мұғалімнің көзқарасы әділ әрі кеңпейіл екенін сезіндіру — шығармашылық орта қалыптастырудың маңызды бөлігі.
Сабақтағы тиімді тәсілдер
- Оқушыға көбірек сұрақ қою және жауапты дәлелдету.
- Салыстыру, сараптау, іздендіру әдістерін жүйелі қолдану.
- Өз жұмысының нәтижесін оқушының өзіне бағалату және қорытынды жасату.