Сөз атасы
Сабақтың мазмұны
Тақырыбы
Сөз атасы. Даярлық сәті.
Түрі
Қайталау сабағы.
Көрнекілігі
- Сұрақтар салынған қоржын
- Тақырыпқа қатысты кестелер мен таблицалар
Әдіс-тәсілдер
- Баяндау
- Сұрақ-жауап
- Ойын элементтері
- Топтық жұмыс
Мақсаты
1) Ауызша сөйлеудің маңызы
Оқушыларға ауызша сөйлеу тілінің мәнін түсіндіру. Сөйлеу мәдениетінің ұлттық салт-дәстүрмен сабақтастығын ашу және оның бастауы тіл екенін ұғындыру.
2) Эстетикалық және этникалық тәрбие
Мысалдар арқылы бата-тілек, амандасу, алғыс айту секілді сөз мәдениетінің ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан үлгілерін меңгерту. Ойды жүйелі баяндауға, сөзге мән беріп сөйлеуге дағдыландыру.
3) Тіл тазалығы және сауатты қолданыс
Ой ұшқырлығына, тіл тазалығына баулу; грамматикалық амал-тәсілдерді меңгерту. Тіл мәдениетіне тән нормаларды сақтап, өз ойын жүйелі жеткізе білу дағдыларын қалыптастыру.
Сабақ барысы
Ұйымдастыру кезеңі
Сәлемдесу. Оқушылардың назарын сабаққа аудару, жұмыс ырғағын қалыптастыру.
Қайталау
Қазақ тілі сабағында меңгерілген білімді сұрақ-жауап арқылы пысықтау.
Топтық жұмыс
Екі топ жұмыс істейді: «Сұңқар» және «Тұлпар».
Кіріспе ой: сөз мәдениетінің өзегі
Сөз мәдениеті ауызша сөйлеу тілі және жазба тіл мәдениеті болып бөлінеді. Екеуінің де бастауы ұлттық салт-дәстүрмен сабақтас.
Күнделікті өмірде адамдар бір-бірімен сөйлеу арқылы қарым-қатынас жасайды. Сондықтан сөйлей білу — өнер, ал мәдениетті сөйлеу — адамның ішкі тәрбиесі мен қалыптасқан әдебінің белгісі.
Нақты талаптар
- Сөйлегенде сөздердің айтылу нормасын (орфоэпияны) сақтау.
- Сөзді мағынасына қарай сөйлемде дұрыс қолдану.
- Артық қимыл, орынсыз күлкі, қолды шамадан тыс сермеуден сақтану.
- Тым асығыс сөйлемей, мазмұнды сөзге ықыласпен құлақ қою.
- Тыңдай білу — мәдениеттіліктің маңызды белгісі.
Мысал: айтылуы — құлұн, жазылуы — құлын.
Тіл тазалығы
Тіл тазалығын сақтау — сөз мәдениетінің өзегі. Сөзді шұбарламай, орынсыз кірме сөз қоспай, бір сөзді қайта-қайта қайталамай, ойды анық әрі мәдениетті түрде жеткізу — үлкен өнер.
Сұрақ-жауап: «Қоржындағы сұрақтар»
Оқушылар қоржыннан сұрақ таңдап, жеке-жеке шығып жауап береді.
Омоним дегеніміз не? Мысал келтір.
Сөздің тура мағынасы деген не? Мысал келтір.
Антоним дегеніміз не? Мысал келтір.
Дыбыстардың түрлерін ата.
Буынның неше түрі бар? Мысал келтір.
Екпін нешеге бөлінеді?
Тыйым сөздерге мысал келтір.
Үндестік заңы нешеге бөлінеді?
Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшаларға мысал келтір.
Бір өлеңді жатқа айт.
Жалпы топтық жұмыс
Мұғалім екі топқа ортақ сұрақтар қояды. Жауаптар пікірталас, мысал келтіру және көркем мәтін оқу арқылы толықтырылады.
1) Сөйлеу мәдениеті туралы не білеміз?
2) Тіл туралы қандай өлеңдерді жатқа айта аласыңдар?
3) «Сәлем — сөздің анасы» тақырыбындағы үй тапсырмасы бойынша ойларыңды бөлісіңдер.
4) Сөйлеу мәдениетінің түрлерін түсіндіріп беріңдер.
5) Бата-тілек, алғыс сөздер, «айналу», «толғану», «сыйыну», «табыну» сөздеріне қандай мысалдар келтіре аласыңдар?
Мұғалім қорытындысы: сәлемдесудің мәні
Сәлем — қарым-қатынастың бастауы
Сәлемдесу — тұрмыстық қатынастағы сөз басы. Адамдардың бір-біріне жылы лебіз білдіруі сәлемнен басталады. «Сәлем — сөздің анасы» деуіміз де сондықтан: сөздің қасиетін түсініп, мағынасына мән беру — әдептіліктің, адамгершіліктің және сөз мәдениетінің маңызды баспалдағы.
Кішінің үлкенге сәлем беруі — үлкенді құрметтеу, жастың ізет білдіруі. Сәлемдесу ағайын-туысты, дос-жаранды жақындастырып қана қоймай, ата-салтты жалғастырып, алысты жақындатады.
Дәстүрлі амандасу үлгілері
Кең тараған үлгілер
«Сәлеметсіз бе?», «Аман-есенсіз бе?», «Есен-саусыз ба?»
Ер адамдар арасындағы дәстүр
Үлкен кісіге: «Ассалаумағалейкүм» — амандық, тыныштық тілеген ниет. Жауап: «Уағалейкүмассалам» — сол тілекті қайтару.
Ең басты шарт
Сәлемдесудің өзегі — жылы лебіз. Сәлемді дұрыс алмау әдепсіздік саналады.
Дәптермен жұмыс
Оқушылар дәптерлеріне мақал-мәтелдер жазып, олардың мағынасын қысқаша түсіндіреді.
Бекіту, бағалау және үй тапсырмасы
Сабақты бекіту
Бүгін біз өткен тақырыптарды қайталап, білімімізді көрсеттік. Ойды жүйелеу, сөзге мән беру, мәдениетті сөйлеу дағдыларыңның нығайғаны байқалды. Білімді де мәдениетті азамат болып ержетулеріңе тілектеспін.
Бағалау және ынталандыру
Екі топ оқушылары жауап сапасына қарай бағаланады. Естелік сыйлық ретінде қоржыннан блокнот, қаламсап, бояу қарындаш сияқты ұсақ сыйлықтар ұсынылады.
Үй тапсырмасы
Мақал-мәтелдер мен өлең жолдарын жаттау, «Сәлем — сөздің анасы» тақырыбы бойынша қысқа ой-толғау жазу.
Дәйексөздер, нақыл сөздер және мақал-мәтелдер
Өлең жолдары
Білімдіден шыққан сөз
Талаптыға болсын кез.
Нұрын, сырын көруге
Көкірегінде болсын көз.
Даналық сөздер
- Тіл — адам ойының айнасы.
- Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі.
- Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле.
- Айтылған сөз — атылған оқ.
- Таза сөйлеу — биік мәдениеттілік.
- Көңілсіз құлақ — ойға олақ.
- Өнер алды — қызыл тіл.
- Жақсы лебіз — жарым ырыс.
- Шешеннің сөзі — ортақ.
- Әр халықтың тілі — білімнің кілті.
- Сөзіне қарап кісіні ал, кісіге қарап сөз алма. — Абай
- Ақылдың көркі — тіл, тілдің көркі — сөз. — Ж. Баласағұни
- Сүйемін туған тілді — анам тілі. — С. Торайғыров
Мақал-мәтелдер
Бір күн танысқа — қырық күн сәлем.
Базарда жүз кісі бар — біріне ғана сәлем бер.
Сәлем — сөздің анасы.
Иіліп сәлем береді әдепті елдің баласы.