Мансұровтың Елші Нәзір Төреқұловтың Арабия дастаны деген еңбегін талдау

9-сынып Ауызша журнал Презентациямен

Сабақ тақырыбы: Нәзір Төреқұлов, Ахмет Байтұрсынов, Шәкәрім Құдайбердіұлы еңбектеріндегі экономикалық қатынастар.

Мақсаты

Ұлт зиялыларының еңбектеріндегі экономика мәселелері туралы ой қозғау, оларды бүгінгі өмірмен байланыстыра отырып түсіндіру.

Дамытушылық

Оқушылардың өз бетінше ізденуін, шығармашылық қабілетін ашу; ойлау және сөйлеу дағдыларын қалыптастыру.

Тәрбиелік

Еңбексүйгіштікке баулу, адал еңбек арқылы табысқа жету құндылығын орнықтыру.

Көрнекілігі

Интерактивті тақта, бүктемелер, кітап көрмесі, баспасөз материалдары, тірек сызбалар, иллюстрациялар және т.б.

Пәнаралық байланыс

Әдебиет, тарих, география, экономика.

Кіріспе сөз

Қазақ елінің тағдыры сынға түскен тарихи кезеңдерде, алмағайып замандарда ұлт оқығандары мен зиялылары жанқиярлық еңбек көрсетті. Ұлт болашағын ойлаған, халқы үшін от пен суға түскен, азап шеккен, қажет болса осы мұрат жолында жанын қиған да — Алаш арыстары.

Негізгі идея

Ой мен еңбектің қоғамды өзгерту күші

Байланыс

Экономика + әдебиет + тарих

Нәтиже

Бүгінгі өмірмен сабақтастыру

Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қызметі

Ахмет Байтұрсынов (1873–1937) — ағартушылық-демократиялық бағытты жалғастырған жаңа буынның көшбасшысы, дарынды ақын, ірі ғалым және журналист, қоғам қайраткері.

Білім жолы

Алғаш ауыл молдасынан хат таныды.
1886–1891: Торғай қаласындағы екі сыныптық мектеп.
1891–1895: Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектеп.
Кейін білімін өз бетімен толықтырды.

Қоғамдық көзқарасы

1905 жылғы төңкеріс кезеңінде Қарқаралыда болған Ахмет Байтұрсыновтың саяси көзқарасы кеңейе түсті. Ел мұңы, халық қамы, әділетсіздік мәселелері оны терең толғандырды.

Шәкәрім Құдайбердіұлы: өмір беттерінен

Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931) — Абайдан кейінгі ірі ақын, ғұлама ойшыл. Ол бұрынғы Семей облысы, Абай ауданындағы Шыңғыс тауының бөктерінде дүниеге келген.

Тектік орта

Әкесі Құдайберді ерте қайтқанымен, Шәкәрім атасы Құнанбай тәрбиесінде болып, жетімдік тауқыметін ауыр өткермеді.

Абай ықпалы

Ерекше зеректігін байқаған Абай Шәкәрімді қамқорлығына алып, рухани қалыптасуына ықпал етті.

Сапар және таным

1905–1906 жылдары Араб, Түрік, Еуропа елдерін аралап, Меккеде болды. Ой өрісі кеңейіп, қоғам мен адам болмысы туралы жаңаша пайымдай бастады.

Қазан төңкерісіне дейін Шәкәрім сыншыл реалист ақын ретінде қалыптасты. Ол идеялық тұрғыдан демократиялық-халықтық, гуманистік-ағартушылық бағытты ұстанды.

Нәзір Төреқұлов: елші, қоғам қайраткері, тарихи тұлға

Нәзір Төреқұлов (1892–1937) — өмірі үлгі, ісі өнеге болған тұлғалардың бірі. Ол Қоқанда дүниеге келіп, әуелі діни мектепте, кейін жергілікті орыс мектебінде оқыды. 1905 жылы оқуын аяқтап, сауда-саттық училищесіне түсті.

Қоғамдық ұстаным

Ол ең алдымен революционер ретінде танылды. Патша самодержавиесінің озбырлығы мен отарлық қысымға қарсы көзқарасы оны 1916 жылы Батыс майданындағы қара жұмысқа алынған түркістандықтардың ортасына алып келді.

Қызмет өрісі

Ұлы Октябрь төңкерісін Торғай даласында қарсы алып, кейін большевиктер сапында қызмет атқарды. Нәзір Төреқұлов — қоғам қайраткері, әдебиетші, сыншы, ақын, ғалым әрі ірі дипломат.

Еңбектердегі экономикалық қатынастар: негізгі талдаулар

А. Байтұрсынов: “Маса”, “Жиған-терген” — қоғам және еңбек

Ахмет Байтұрсынов ұлттың бостандығы мен тәуелсіздігі жолындағы күресте бұқараның жүрегіне қозғау салатын, ұйқыдан оятатын қуатты құрал — өлең сөзі деп білді. “Маса” атауы да осы идеяны меңзейді: саясаттан тыс, енжар жатқан халықты ояту.

Үзінді

Адамдық диханшысы қырға шықтым,
Көгі жоқ, көгалы жоқ — қорға шықтым.
Тұқымын адамдықтың шаштым, төгіп,
Көңілін көтеруге құл халықтың.

Бұл жолдар “сусыз қырда диханшы болу” секілді қиын міндетті меңзейді: қоғамда әділетсіздік күшейген кезде адамдықтың “тұқымын” егу — ауыр еңбек. Ал “Жиған-терген” өлеңінде ақын халықтың ауыр хәлге түсу себептерін әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан таразылап, биліктің парақорлығы мен алым-салықтың озбырлығын сынайды.

Т. Мансұров: “Елші Нәзір Төреқұловтың Арабия дастаны” — дипломатия және сауда

Бұл еңбекте Нәзір Төреқұловтың қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби дипломат болғаны, есімінің халықаралық деңгейде танылғаны ерекше айтылады. Ол елшілік қызметті тез меңгеріп, жергілікті саяси қайраткерлермен және ірі саудагерлермен сенімді байланыс орната алды.

Келіссөз

Мұнай өнімдерін сату жөніндегі келісімдер

Сұраныс

Ағаш, ұн, күкірт, қант, мата

Нәтиже

Несиеге сату туралы шартқа қол қою

1930 жылы сауда шарты жасалмаған кездің өзінде-ақ, Н. Төреқұлов кеңестік мұнай өнімдерін сату жөнінде күрделі келіссөз жүргізді: 50 мың “жәшік” бензин мен керосин — бұл елдің бір жылдық қажетін өтей алатын көлем. 1931 жылы 2 тамызда Нәзір мен ханзада Фейсалдың қатысуымен 150 мың долларлық бензин мен керосинді несиеге сату туралы шартқа қол қойылды. Оның еңбегін КСРО Сыртқы істер халық комиссарының орынбасары Л. Қарахан хаттарында жоғары бағалаған.

Ш. Құдайбердіұлы: “Мұсылмандық шарты”, “Мал жимақ” — адал сауда және еңбек

Шәкәрімнің “Мұсылмандық шарты” еңбегінде сауда мәдениеті, қарыз және міндеттемені рәсімдеу туралы нақты қағидалар айтылады: біреуден біреу мал алса, анықтап жазып алу; несиеге алғанда мерзімін дәл белгілеу қажет.

Мерзімді “күзем уақыты”, “пішен уақыты”, “қырман басы”, “соғым” сияқты құбылмалы мезгілдермен белгілеу дұрыс емес, өйткені олар кейде ерте, кейде кеш болады.

Ал “Мал жимақ” мазмұны еңбекпен мал табу, адал еңбектің құны және жауапкершілік мәселелерімен астасады. Бұл ойлар бүгінгі қаржылық сауат, келісімшарт мәдениеті, тұтынушылық жауапкершілік тақырыптарымен үндеседі.

Сөздікпен жұмыс

Мәтіндерден экономикаға қатысты ұғымдар кездеседі. Төменде негізгі терминдер қысқаша түсіндірілді.

Елші: Бір мемлекеттің басқа мемлекеттегі дипломатиялық өкілі.
Дипломат: 1) Елшілік немесе сыртқы істер саласының қызметкері. 2) Адамдар арасындағы қатынасты өте шебер жүргізе білетін адам.
Тауар: Айырбасқа немесе сатуға арналған еңбек өнімі.
Экономика: Қоғамның шаруашылық өмірін, өндіріс пен бөліністі және оларға қатысты қоғамдық қатынастарды сипаттайтын жүйе.
Ақша: Тауарлы өндіріс жағдайында айырбасты қамтамасыз ететін экономикалық категория.
Банк: Қарыз беруші мен қарыз алушы арасында делдалдық жасап, ақша капиталы және қаржылық операциялармен айналысатын мекеме.

Экономика туралы афоризмдер

Б. Шоу: “Экономика — өмірдің ең жақсы жақтарын пайдалана білу.”
В. Франклин: “Сауда ешқандай халықты жоқшылыққа жеткізген емес.”
Ағылшын мақалы: “Адамның құны — оның жалақысы.”
У. Мак-Кинли: “Егер біз бір нәрсені сатып алмасақ, онда ешнәрсе сата алмаймыз.”
Дж. Кеннеди: “Тәуелсіз қоғам кедейлерді қорғай алмаса, санаулы байларды да сақтап қала алмайды.”
У. Черчилль: “Салықтың кереметі болмайды.”
Халық мақалы: “Егер сен жұмыссыз болсаң, жұмыссыздық деңгейі — жүз пайыз.”
Г. Кэссон: “Банкир — көрнекті тұлға, ол өз иығында бүкіл әлемді көтереді.”

Талқылауға арналған сұрақтар

1. А. Байтұрсынов, Ш. Құдайбердіұлы, Н. Төреқұлов еңбектерінен экономикалық қатынастар туралы нені байқадыңдар?
2. Бұл ойлардың бүгінгі өмірмен үндестігі бар ма? Қандай мысал келтірер едіңдер?
3. Бүгінгі әлемдік дағдарыс туралы не айта аласыңдар?
4. Экономикалық дағдарыстың күнделікті өмірге тигізер ықпалы қандай деп ойлайсыңдар?

Қорытынды

XX ғасырдың алғашқы жылдарында А. Байтұрсынов, Ш. Құдайбердіұлы, Н. Төреқұлов ұлт болашағын жақындату үшін әр салада аянбай еңбек етті. Олардың шығармалары мен қоғамдық қызметінен бір ортақ өзек көрінеді: әділетті қоғам құру, адал еңбек пен сауатты экономикалық қатынас мәдениетін орнықтыру, ұлттық тәуелсіздікке ұмтылу.

Презентация

Материалды толықтыру үшін презентацияны жүктеп, тақырыптарды визуалды түрде қайталауға болады.

Презентацияны жүктеу