XX ғасыр басында алаш зиялыларын
ХХ ғасырдың басында Алаш зиялыларын маңына топтастырып, бүкіл халықтың жоқшысы әрі жанашыры бола алған басылымдардың бірі — «Қазақ» газеті. Ол 1913 жылғы 2 ақпаннан бастап 1918 жылдың соңына дейін Орынбор қаласында жарық көрді. Ол кезеңде Орынбор Қазаннан кейін бүкіл түркі халықтарының саяси-мәдени және рухани орталығы ретінде екінші орында тұрған.
Орынбор және «Қазақ» газетінің қалыптасу кезеңі
Ахмет Байтұрсынұлы 1909 жылдан 1910 жылғы 21 ақпанға дейін Семей қаласында абақтыда отырды. Қылмысын дәлелдейтін нақты айғақтар болмағандықтан, патша жандармериясы оны босатып, бір тәуліктің ішінде Семейден кетуге және үш жыл бойы қазақ даласынан тыс жерде тұруға үкім шығарды.
Осылайша, ғылыми және мәдени дәстүрі қалыптасқан, қазақтың оқыған азаматтары шоғырланған Орынборға Ахмет Байтұрсынұлы 1910 жылдың наурызында келіп, 1918 жылдың соңына дейін сонда тұрды.
Құжаттардағы дерек
«Байтұрсынов өз қалауы бойынша тұруға Торғай облысына таяу орналасқан Орынбор қаласын таңдап алып, әуелде көшпенділер басқармасына қызметке кіріп, содан соң қырғыз тілінде “Қазақ” газетін шығара бастады».
Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Сухомлиновтың Ресей Ішкі істер министріне жолдаған хабарламасынан
«Ахмет Байтұрсынов Орынборға 1910 жылы 10 наурызда келіп, көп ұзамай еркін жалданушы ретінде Торғай-Орал көшпенділер басқармасында 60 сом айлықпен кеңсе ісін жүргізуші болып орналасты».
Орынбор губерниялық жандарм басқармасы көмекшісінің құпия мәліметінен
Ахмет Байтұрсынұлы «Қазақ» газетіне редактор болып бекітілгенге дейін құжатта көрсетілген мекемеде екі жылдан астам қызмет атқарғаны аңғарылады. Бұл уақытты ол белгілі бір дәрежеде басылым ашуға дайындыққа жұмсаған болуы ықтимал.
Газетті ашу және цензура жағдайындағы күрес
Газет ашудың өзі қиын болса, патша үкіметінің қатаң бақылауы жағдайында оны ұзақ уақыт шығарып тұру одан да ауыр еді. Соған қарамастан, Ахаң 1913 жылдың қаңтарында «Қазақ» газетін шығаруға рұқсат алып, алғашқы саны 1913 жылғы 2 ақпанда жарық көрді.
Баспахана және алғашқы қабылдау
Басылым Орынбордағы «Каримов, Хусаинов және К. серіктестігінің» баспаханасында басылды. Газетке, әсіресе, Ресейде оқып жүрген қазақ студенттерінің ықыласы ерекше болды.
«Қазақтың таң сәулесі жылға толғанын құттықтаймыз, еңбегі болашақта жемісті болып, жұрт пайдасын көргенін тілейміз».
Қазақ студенттері, 2 ақпан
«Жас қазақтың толған жылын құттықтаймыз, қымбат ұлтымыздың жолын нұрландыруда өмірлі болып, көп жылдар қызмет етуін тілейміз».
Петербургтегі жас қазақтар, 2 ақпан
«Қазақ» газетінде жарияланған әлеуметтік-саяси мазмұндағы кейбір мақалалар ел билеушілердің озбырлығын, әділетсіздігін аямай әшкереледі. Бұл ресми орындардың наразылығын туғызып, редакция тұрақты бақылауға алынып, тінтулер жүргізілді. Редакторы бірнеше рет жауапқа тартылып, айыппұл салынып, абақтыға да қамалды.
Алайда осы қысымға қарамастан, «Қазақ» газеті өз дәуірінің энциклопедиясына айнала алды: ол бір басылымның аясынан асып, көп міндетті қатар атқарды.
Тақырыптық кеңдік: әдебиеттен ғылымға дейін
Газеттің тақырыптық ауқымы кең, жанры сан салалы болды. Бүгінгі ұрпақ үшін құндылығы да — осында. Басылым беттерінен поэзия, проза, аударма үлгілері, публицистика мен ғылыми мақалалар қатар көрінді.
Әдебиет
- М. Жұмабаев — «Туған жер» (1913, №5)
- М. Дулатов — «Жұт» (1913, №8)
- М. Дулатов — «Елім-ай» (1914, №52)
Өлең-жыр материалдары көбіне 2–3-беттердің төменгі тұсында беріліп, бірінші бетте саясат, экономика, әлеуметтік ахуал мен жаңалықтар жарияланды.
Медицина және қоғамдық денсаулық
- Е. Қасболатов — «Чума» (1913, №8)
- Ж. Тілеулин — «Денсаулық жайынан» (1913, №9, 19, 20)
Мал шаруашылығы және техника
- «Мал індеті» (1913, №10)
- «Сиыр малы тұқымын асылдандыру» (1913, №27)
- «Аспанда ұшып жүретін машиналар һәм Еуропа соғысы» (1914, №81)
- «Соғыстағы машиналар» (1914, №91)
Ұлттық сананы ояту және ақпарат тарату
«Қазақ» газеті қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық және рухани өмірдің өзекті мәселелерін көтеріп, халықтың ұлттық сана-сезімін оятуға қызмет етті. Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ ауылының тыныс-тіршілігі, ішкі-сыртқы жаңалықтар, отырықшылыққа көшу сияқты түйткілдер басылым бетінде қызу талқыланды.
«Дүниеде болып жатқан істер мен сөйлеп жатқан сөздердің кімге пайдалы, кімге залалды екенін күні бұрын біліп, пайдалысына шаттанып, залалынан сақтанып тұру керек».
Ахмет Байтұрсынұлы
Тұлғалар панорамасы: ғылым, өнер және мемлекет
Төмендегі бөлімдерде ХХ ғасырдағы қазақ қоғамының әр саласында із қалдырған бірқатар қайраткерлер туралы қысқаша әрі жүйеленген мәлімет беріледі.
Ахмет Қуанұлы Жұбанов (1906–1968)
Ахмет Қуанұлы Жұбанов — музыкатанушы, жазушы-тарихшы, композитор, дирижер; өнертану докторы (1943), Қазақ КСР-інің халық әртісі (1944), ҚР ҰҒА академигі (1946). Өнердегі алғашқы ұстаздары — Талым күйші мен ауыл мұғалімі Қ. Ашғапиев. Дүниетанымының қалыптасуына Ж. Тілепбергенов пен ғалым ағасы Қ. Қ. Жұбанов ықпал етті.
1929–1932 жылдары Ленинградтағы М. И. Глинка атындағы музыка техникумында және Н. А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда оқыды, кейін музыка теориясы мен тарихы бағытына ден қойды. 1933 жылы Алматыдағы музыкалық-драма техникумында педагогикалық қызмет атқарып, қазақ тіліндегі тұңғыш «Музыкалық әліппе» жазды.
Оның бастамасымен халық музыкасын зерттейтін ғылыми кабинет, сондай-ақ музыка аспаптарын жетілдіретін тәжірибелік шеберхана ашылды. 1934 жылы құрған домбырашылар ансамблінің негізінде қазіргі Қазақтың халық аспаптар оркестрі ұйымдастырылды.
Негізгі еңбектері
- «Құрманғазы» (1936)
- «Қазақ халық композиторларының өмірі мен творчествосы» (1942)
- «Ғасырлар пернесі» (1958)
- «Заман бұлбұлдары» (1963)
Музыкалық мұрасы
- «Абай» операсы (1944, Л. А. Хамидимен бірге)
- «Төлеген Тоқтаров» операсы (1947)
- «Отаным», «Ақ Шолпан», «Қарлығаш», «Серт» және т.б. әндері
Жұбановтың есімімен Алматыда музыка мектеп-интернаты және көше аталады. Ленин ордені және басқа да ордендермен марапатталған.
Бауыржан Момышұлы (1910–1982)
Бауыржан Момышұлы — Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері, әскери қолбасшы, жазушы. Туған жері — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы Көлбастау.
Соғыс басталғанда ол генерал-майор И. В. Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясының құрамында майданға аттанып, батальон және полк командирі міндеттерін атқарды. Ұрыс кезіндегі шеберлігімен, табандылығымен және жеке ерлігімен ерекшеленді; бірнеше рет жау қоршауынан жауынгерлерін аман алып шықты. Мәскеу түбіндегі шайқастағы ерлігі кең көлемде аңызға айналды.
Оның ерлігі туралы А. Бек «Волоколам тас жолы» («Арпалыс») повесін жазды. Соғыстан кейін Бауыржан Момышұлы Жоғары әскери академияны бітіріп, әскери педагогикалық қызметпен айналысты. 1956 жылы отставкаға шығып, шығармашылыққа біржола бет бұрды.
Марапат және қоғамдық әділет
Халық оны ерте танып, «батырым» деп ардақтағанымен, ресми марапаттау ұзаққа созылды. 1990 жылы Бауыржан Момышұлына Кеңес Одағының Батыры атағы берілді, ал тәуелсіздік жылдарында «Халық қаһарманы» атағы табысталды.
Ұлттық сана туралы ой
Кейінгі зерттеулерде Бауыржан Момышұлы тұлғасының ұлттық сананы серпілткен символдық мәні жиі аталады. Жазушы мұрасын жинақтау, жүйелеу бағытындағы еңбектер де жалғасып келеді.
Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев (1912–1993)
Дінмұхамед (Димаш) Ахметұлы Қонаев — аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, үш мәрте Социалистік Еңбек Ері, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі, техника ғылымының докторы.
Мәскеудегі Түсті металл және алтын институтын бітіріп, тау-кен инженері мамандығын алды. Балқаш өңіріндегі өндіріс орындарында түрлі қызметтер атқарды. Соғыс жылдарында тылдағы ұйымдастыру жұмыстарымен көзге түсіп, кейін республика басқару жүйесінде жоғары лауазымдарға көтерілді.
1960–62 және 1964–86 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болды. Елдің экономикасы, әлеуметтік саласы, ғылымы мен ұлттық мәдениетін дамытуға айрықша үлес қосты. 1960-жылдардың басында өзге республикаға беріліп кеткен қазақ жерінің бір бөлігін қайтару — оның мемлекет мүддесін қорғаудағы нақты қадамдарының бірі ретінде аталады.
1986 жыл және тарихи бетбұрыс
1986 жылы қызметінен босатылып, орнына сырттан басшы тағайындалуы қоғамда үлкен қарсылық тудырып, бұл жағдай кейін Желтоқсан оқиғасына ұласты.
Ілияс Есенберлин (1915–1983)
Ілияс Есенберлин — қазақтың көрнекті жазушысы. 1940 жылы Қазақ кен-металлургия институтын бітіріп, майданға аттанып, ауыр жарақаттан кейін елге оралды. Әр жылдары партия аппаратында, филармонияда, өндіріс саласында және баспа-редакция қызметтерінде еңбек етті. Қуғын-сүргін көріп, кейін бостандыққа шықты.
Шығармашылық жолын өлең, поэмадан бастап, кейін прозада кең тыныспен танылды. Оның «Көшпенділер» трилогиясы (1969–1973) XV ғасырдан XIX ғасырдың ортасына дейінгі қазақ тарихының күрделі белестерін көркем түрде бейнеледі: халықтың қалыптасуы, Қазақ хандығының жоңғарлармен арпалысы, көрші елдермен аумалы-төкпелі қарым-қатынастар.
Негізгі романдары
- «Қаһар» (1969)
- «Алмас қылыш» (1971)
- «Жанталас» (1973)
Кейінгі ірі жобасы
Кейінірек жазушы «Алтын Орда» трилогиясын жазды (1982–1983). Еңбектері көптеген тілге аударылып, кең таралыммен жарық көрді.
Тарихи болжам және жер атауы
«Алмас қылыш» романында жазушы Әбілхайыр хан мен Жәнібек хан қабірлері Созақ өңіріндегі «Жуантөбеде» қатар жатуы мүмкін деген жорамал айтады. Созақ ауданында «Жуантөбе» атауы кездесетінін ескерсек, мәтінде Созақ ауылы маңындағы төбе меңзелетіні байқалады.
Қорытынды ой
«Қазақ» газеті — ұлттың ой-санасын жаңғыртып, қоғамның саяси-әлеуметтік, мәдени және ғылыми кеңістігін біріктірген тарихи құбылыс. Ал Жұбанов, Момышұлы, Қонаев, Есенберлин сияқты тұлғалар ХХ ғасырдағы қазақ руханияты мен мемлекетшілдігінің әр қырын айқындап, ұлт жадында тұтас бір дәуірдің келбетін қалыптастырды.