Кілем тоқу халықтың өте ертеден келе жатқан қол өнері
Кілем туралы жалпы түсінік
Кілем (орысша: ковёр) — әсемдік үшін, үйдің жылылығын сақтауға және дыбысты бәсеңдетуге арналған, түрлі-түсті ою-өрнекпен тоқылатын бұйым. Кілем бір немесе бірнеше қабатты, түкті не тықыр болып келеді.
Түкті кілем
Түкті кілем бірнеше қабаттан тұрады. Оның негізі мен арқауы — жеке жіптер мен бір-біріне тығыз орналасқан түйіндер жүйесі. Жіп ұштары біркелкі қырқылғаннан кейін пайда болатын қалың түк түйіндерді жауып, бетіне барқыт тәрізді жұмсақ көрініс береді.
Түк ұзындығы: шамамен 3 мм-ден 18 мм-ге дейін. Бұл кілемнің қалыңдығы мен мықтылығын арттырады.
Тықыр кілем
Тықыр кілем (палас, сумаха, шпалер, терме алаша және т.б.) бір қабатты, екі жақты, өте тығыз етіп тоқылады. Мұнда түк қырқылмайды; кейде аралас тәсілмен — түктің бір бөлігі қырқылып, бір бөлігі қырқылмай қалатын үлгілер де кездеседі.
Тағы да түрлері: тоқыма емес кілемдер (түгі тігілмелі, шыбықшалы, желімді), түскиіз және теріге кестеленген өрме бұйымдар.
Дайындалу тәсілі бойынша
-
Қолдан тоқылған кілем
Берік, ұзаққа шыдайды, өрнек пен техникалық тәсілге бай.
-
Машинамен тоқылған кілем
Сыртқы түрі ұқсас болғанымен, төзімділігі көбіне төмендеу.
Қолдан тоқылған кілем: материал және техника
Қолдан тоқылған кілем арнайы тоқыма станоктарында өндіріледі. Ол өте берік: дұрыс күтім жасалғанда ондаған жылдар бойы, кейде жүз жылдан астам уақыт пайдалануға болады.
Қолданылатын жіптер
- Жүн: қой, ешкі, түйе жүні
- Мақта жібі
- Жібек
- Зығыр, кендір жіптері
Тоқу ерекшелігі
Түкті кілемде түк түрлі түсті жіпті өріс жібіне түйіндеу арқылы жасалады: көбіне әрбір екі өріс жібіне шалынады, ал өте майда өрнек қажет болғанда бір өріс жібіне түйіледі. Түйіндерден кейін арқау жібі жүргізіліп, тарақпен нығыздалып отырады.
Тәжірибе: түк үшін көбіне жүннен иірілген жіп (кейде жібек), ал өріс пен арқау үшін мақта жіп қолданылады.
Кілем тоқудың мәдени контексті
Кілем тоқу — халықтың өте ертеден келе жатқан қолөнері. Әр елдің, әр халықтың дәстүрлік ерекшелігіне қарай кілемнің түс үйлесімі, ою-өрнегі және дайындау тәсілі әртүрлі болады. Сондықтан кілемдер көбіне тоқылған өңірдің, халықтың немесе тайпаның атымен аталады.
Қолдан тоқылған бағалы кілемдер көптеген елдерде жасалады; ал Қазақстанда да кілем тоқу дәстүрі кең тараған және сапалы үлгілерімен ерекшеленеді.
Кілем түрлері және әлемдік дәстүрлер
Ең көне үлгі: Пазырық кілемі
Дүниежүзіндегі ең көне кілемдердің бірі ретінде Пазырық кілемі аталады. Ол Алтай өңірінен табылған жәдігер ретінде кілем өнерінің терең тарихын көрсетеді.
Түрікмен кілемдері
Түрікмен кілемдері (ушан, құла, пенди, гауһар, иомуд, бешир және т.б.) көбіне қызыл түсті негізге құрылады және геометриялық, түзу сызықты өрнектермен әсемделеді.
Кавказ кілемдері
Кавказ кілемдері (куба, шируан, хила, қазақ, карабах, дербент, микрах, ахты және т.б.) қызыл, көк, көгілдір, алқызыл, сары, ақшыл реңктерімен танылады. Өрнекте гүл, жапырақ, құс және жан-жануар бейнелері жиі қолданылады.
Қытай кілемдері
Қытай кілемдерінде балықтар, жан-жануарлар, мифтік бейнелер мен айдаһарлар, сондай-ақ лотос пен таушымылдық тәрізді гүл өрнектері кездеседі. Көп үлгілерде орталық бөлік өрнексіз қалып, сары, қошқыл көк немесе алқызыл түспен беріледі.
Ерекшелік: түк ұзындығы өрнекті айқындайтындай етіп әркелкі қырқылады. Бұл әдіс композицияның көркемдігін күшейтеді.
Түрік және француз кілемдері
Түрік кілемдері (анатоль, анкара, смирна, бергамо, брусеа, ушак және т.б.) гүлді әрі ою-өрнекті композицияларымен ерекшеленеді. Француз кілемдерінің савонарри, обюссон типтерінде гүлді-өрнекті көркем суреттер басым болады.
Қазақ кілемдері: жіктелуі және аймақтық ерекшелік
Қазақ кілемдері тоқылу ерекшелігіне қарай түкті және тықыр болып бөлінеді. Материалына қарай — жібек, масаты, қалы; шығатын өңіріне қарай — Қызылорда, Алматы, Жамбыл; ру үлгілеріне қарай — Адай, Керей, Қоңырат, Үйсін; қосалқы белгілеріне қарай — шашақты, оқалы кілем түрлері кездеседі.
Түс пен өрнек
Қазақ кілемдері түркі тектес халықтардың көптеген үлгілеріне жақын. Негізінен қызыл, қаракөк, сары, күлгін, аспанкөк түстері қолданылады. Ою-өрнек табиғат көріністерімен ұштаса отырып беріледі, геометриялық элементтер айрықша басым.
Оңтүстік Қазақстан дәстүрі
Қазақстанның оңтүстігінде түкті және тықыр кілем тоқу кең дамыған. Негізгі өрнектердің бірі — күмбез; жиектеріндегі текшелі өрнек қорған деп аталады. Оны бойлай күлгін түсті су өрнегі жүргізіледі.
Сюжеттік бейнелер
Ою-өрнекті белгілі мазмұнға құру текемет пен сырмақ үлгілерінен де байқалады. Кейде ортадағы гүл-күмбездердің орнына бүркіттің түлкі ілуі, жан-жануарлар бейнесі немесе табиғат көріністері де салынады.
Қазақ кілемдерінің айшықты өрнек әсері басқа халықтардың кілемдерінен де көрінеді: мысалы, кавказ кілемдерінің бір түрі «қазақ» деп аталады.
Өндіріс және қазіргі қолданыс
Алматы кілем тоқу фабрикасы
1936 жылдан бері Алматыдағы кілем тоқу фабрикасы ұлттық үлгілерге жаңа мазмұн беруді көздеп жұмыс істейді. Мұнда кілемдер қолмен де, машинамен де тоқылады.
Фабрика мерекелік тақырыптағы, сондай-ақ көрнекті тұлғалардың портреті бейнеленген кілемдер де шығарады.
Машинамен тоқылатын кілем
Машинамен тоқылатын кілемдер сыртқы түрі мен ою-өрнегі жағынан қолдан тоқылған түрлерге ұқсас болғанымен, беріктігі мен төзімділігі көбіне төмендеу келеді.
Қорытынды: қолдан тоқылған кілем — ұлттық ою-өрнек пен колоритті ұштастыратын, сапасы жоғары көркем бұйым.