Лириканың құнын арттырып тұрған сөздегі образдылық
Лирикалық шығармаларды әдеби-теориялық ұғымдармен байланыстыра оқыту
ОҚО, Созақ ауданы, Шолаққорған жалпы орта мектебінің мұғалімі — Өтепов Талғат.
Мектепте әдебиет теориясынан берілетін білім көркем шығарма табиғатын танудың негізгі құралы саналады. Ол көркем мәтінмен тығыз байланыста оқып-үйрену барысында қалыптасады. Оқушылардың әдеби-теориялық білімін көркем әдебиет әлемін түсінуге, талдауға және тәжірибеде қолдануға дағдыландыру — әдебиетті оқытудың басты міндеттерінің бірі.
Неге лириканы оқыту күрделі?
Әдебиет тектерінің ішінде, басқа жанрларға қарағанда, лириканы оқыту көбіне күрделірек. Лириканың табиғатын ұғыну үшін оқушының сезімталдығы, нәзік түйсінуі, ой ұшқырлығы маңызды. Лирикалық туынды оқиғадан гөрі ішкі күй мен көңіл тербелісін алдыңғы орынға шығарады.
Негізгі айырма
- Эпос: көбіне сюжетке, оқиға желісіне құрылады.
- Лирика: оқиғадан гөрі отты сезім мен ішкі әлемді бейнелеуге бейім.
Лирикалық шығарманың табиғаты
Лирикалық шығармаға ақынның ішкі дүниесінің сыртқы себептер әсерінен қатты толқуы, жалпы ақиқат шындықтың ықпалымен туған алуан нәзік түйсіктері, күйініш-сүйініші тән. Мұнда автордың жан күйі мен өмір шындығы бір арнада тоғысып, оқырманды ішкі тебіреніске жетелейді.
Түсіндірудің шегі
Лириканы әркім өзінше ұғып, жеке қабылдайды. Сондықтан өлеңді сөзбе-сөз «ежіктеп» түсіндіру немесе қара сөзбен ұзақ комментарийге айналдыру әрдайым үйлесе бермейді.
Құндылықтың өзегі
Лириканың құнын арттыратын басты күш — сөздегі образдылық. Образдылық — тіл арқылы жасалған сурет, ой мен сезімді ықшам да әсерлі түрде жеткізетін көркемдік тәсіл.
Көркемдеу құралдары мен поэтикалық тәсілдер
Лирикалық шығармаларды оқытқанда әдеби тілге үстеме мағына беріп, оның көркіне көрік қосатын көркемдеу құралдарына ерекше назар аудару қажет. Бұл құралдар шығарманың мазмұнын құнарландырып, пішінін ажарландырады.
Тіл байлығының көркемдеу құралдары
- полисемия
- синонимия
- омоним
- антоним
- архаизм
- неологизм
- идиома
- эпитет
- теңеу
- аллитерация
- ассонанс
Құбылту түрлері (троптар)
- метафора
- кейіптеу
- аллегория
- символ
- метонимия
- синекдоха
- ирония
- гипербола
- литота
Айшыктау түрлері (фигуралар)
- арнау
- қайталау
- риторикалық айшық
- антитеза
- градация
- инверсия
- эллипсис
- параллелизм
Бұл амал-тәсілдердің барлығы әдеби тілді ажарлап қана қоймай, оқушыға өлеңнің ішкі ырғағын, мағыналық қабаттарын және эмоциялық әсерін дәл тануға көмектеседі.