Қазақша рефераттар

Шеміршекті балықтар

Тақырып

Балықтар класы (презентациямен)

Бұл сабақта балықтардың суда тіршілік етуге бейімділіктері, шеміршекті және сүйекті балықтардың айырмашылықтары, сондай-ақ балықтардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы қарастырылады.

Сабақтың мақсаты

  • Біліктілік: балықтың суда тіршілік етуге бейімделу белгілерін анықтау; балықтар туралы білімді тереңдету және кеңейту.
  • Дамытушылық: сызбалар бойынша шеміршекті және сүйекті балықтарды ажыратуды үйрету; интеллектуалдық және шығармашылық қабілеттерді дамыту.
  • Тәрбиелік: табиғатты аялауға, тазалықты сақтауға, қамқорлық қарым-қатынасқа тәрбиелеу.

Ұйымдастыру және формат

Сабақтың түрі
Жаңа сабақ
Сабақтың типі
Жаңа оқу материалдарын игеру
Сабақтың әдісі
Жеке-өзіндік жұмыс, мұғалім–оқушы өзара әрекеті

Көрнекіліктер

  • Мультимедиа (презентация, слайдтар)
  • Кестелер
  • Сызба-нұсқалар және суреттер

Сабақтың негізгі идеясы

Балықтар — сулы ортаға бейімделген төменгі сатыдағы омыртқалы жануарлар; олардың құрылысы мен тіршілік әрекеті осы ортаға сай қалыптасқан.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  1. 1 Оқушылармен сәлемдесу
  2. 2 Сабаққа қатысуды тексеру
  3. 3 Зейінді сабаққа аудару
  4. 4 Сабақтың тақырыбын хабарлау

II. Үй тапсырмасын сұрау

1) Миноганың тыныс алуы қандай?

Арнаулы тыныс алу түтігі болмайды.

2) Ланцетниктің қан айналу жүйесі қандай?

Қан айналу жүйесі қарапайым: бірнеше қан тамырларынан ғана тұрады, қаны түссіз.

3) Хордалылар типіне қандай жануарлар жатады?

Ланцетниктер, дөңгелекауыздылар, балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер.

4) Миноганың жыныс бездерінің ерекшелігі?

Дара жыныс бездері болады, бірақ арнаулы түтіктері болмайды.

5) Бас сүйексіздер тип тармағына сипаттама беріңдер.

Төменгі сатыда ұйымдасқан хордалылар ретінде негізгі белгілерін атап, құрылыс ерекшеліктерін түсіндіру.

III. Жаңа сабақ

Слайдпен жұмыс

Экраннан суреттік сызбалар көрсетіледі. Топқа сұрақтар қойылады.

Талқылау сұрақтары

  • «Балықтар» дегенде қандай ой келеді?
  • Өздерің білетін балық түрлерін атаңдар.

Анықтама

Балықтар — хордалылар типіне жататын, сулы ортада тіршілік етуге бейімделген төменгі сатыдағы омыртқалы жануарлар. Қазіргі кезде дүниежүзінің су айдындарында балықтардың шамамен 20 мыңдай түрі мекендейді.

Балықтарды зерттейтін зоология саласы ихтиология деп аталады (грекше ichthys — «балық», logos — «ілім, ғылым»).

Таралуы

  • Бұрынғы КСРО суларында — шамамен 1500 түр.
  • Қазақстанда — шамамен 180 түр.

Пішіндерінің алуан түрлілігі

Балықтардың дене тұрқы, түсі, құрылысы мен физиологиясы әркелкі. Пішіндері: ұршық, жебе тәрізді, екі бүйірінен немесе арқасынан бауырына қарай қысыңқы, жылан, таспа, шар тәрізді және т.б.

Негізгі құрылысы мен мүшелері

  • Денесі 3 бөліктен тұрады: бас, тұлға, құйрық.
  • Желбезекпен тыныс алады.
  • Жүрегі 2 камералы, қан айналу шеңбері біреу.
  • Ми құрылысы салыстырмалы түрде қарапайым.
  • Иіс сезу, сезім, есту, көру мүшелері жақсы дамыған (өте терең не жер асты суларында тіршілік ететін түрлерінде көруі нашар немесе болмайды).

Көбею ерекшеліктері

Балықтардың көпшілігі сырттай ұрықтанып, уылдырық шашу арқылы көбейеді. Кейбір түрлері іштей ұрықтанып, тірі шабақ немесе ұрықтанған уылдырық «тірілей туу» арқылы ұрпақ береді (мысалы, акулалар). Уылдырығын су өсімдіктеріне немесе тасқа жабыстыратын, не көміп тастайтын түрлер де кездеседі.

Адам үшін маңызы

  • Балық — ақуызға бай құнды тағам.
  • Балық қабыршағы жасанды інжу дайындауда қолданылады.
  • Треска, акула сияқты балықтардың бауырынан дәрі-дәрмек жасалады.
  • Акуланың жүзбеқанатынан, бекіре тұқымдастарының торсылдағынан бағалы желім қайнатылады.

Балық майы (қысқаша)

Балық майы — көбіне балық бауырынан алынатын сұйық май. Әдетте мөлдір, қызыл-күрең түсті және өзіне тән иісі болады. Құрамында A және D витаминдері мол болғандықтан, мешел және кейбір тыныс алу, асқазан, көз ауруларында қолданылған. Таза күйінде сәбилерге берілетін жағдайлар да кездеседі, сондай-ақ кей дәрілердің құрамына енгізіледі.

Балықтардың негізгі кластары

1) Шеміршекті балықтар

Бұл класқа қазіргі кезде шамамен 750-дей түр жатады. Қаңқасы тек шеміршектен тұрады. Көпшілігі теңіздерде таралған.

Өкілдері

Акулалар, скаттар, жұпбалықтар, тұтасбастар.

Аталық мысық акуласының ішкі құрылысы (негізгі бөліктер)

  1. 1. Ауыз
  2. 2. Танау тесігі
  3. 3. Көз
  4. 4. Желбезек және желбезек саңылауы
  5. 5. Көкбауыр
  6. 6. Несепағар
  7. 7. Тұқым көпіршігі
  8. 8. Құрсақ жүзбеқанаттары
  9. 9. Жүрек
  10. 10. Көкірек жүзбеқанаттары
  11. 11. Үш қалақты бауыр
  12. 12. Аталық без
  13. 13. Қарын
  14. 14. Тоқ ішек
  15. 15. Клоака тесігі
  16. 16. Аналь жүзбеқанаты
  17. 17. Құйрық жүзбеқанаты

2) Сүйекті балықтар

Сүйекті балықтардың қазіргі кезде 20 000-нан астам түрі бар. Денесі бас, тұлға, құйрық бөлімдеріне бөлінеді.

Тері және қабыршақ

Терісі жалпақ әрі ірі қабыршақтармен қапталған. Қабыршақта ағаш діңінің жылдық сақиналарына ұқсас сызықтар болады — сол арқылы балықтың жасын шамалап анықтауға болады.

Қаңқа

Қаңқасында сүйектер көп, құрылымы күрделірек.

Кәсіптік көбейту

Кәсіптік маңызы бар балықтарды көбейту үшін арнайы балық зауыттарында қолдан ұрықтандырып, шабақ өсіреді. Мысалдар: шортан, аққайран, табан, ақмарқа, сазан.

Қазақстандағы кейбір балық түрлері

Каспий теңізі

Шоқыр, құртпа, ішті балық, бекіре және т.б. (Каспий аймағының су жануарлары құрамында Каспий итбалығы да кездеседі).

Арал теңізі: камбала

Камбала — сүйекті балық. Денесі екі бүйірінен қысыңқы, жалпақ; арқа және аналь жүзбеқанаттары денесі бойымен тұтасып орналасады. Үстіңгі жағы қарақошқыл дақты, астыңғы жағы ақшыл. Көпшілік түрлері теңіз түбінде бір қырымен жатып тіршілік етуге бейімделген.

Уылдырықтан шыққан шабақтары бастапқыда жартылай мөлдір, торсылдағы болады. Өсе келе бас сүйегінің симметриясы өзгеріп, көзінің бірі бір жағына ауысады.

Балқаш көлі: қызылқанат

Қызылқанат — тұқы тұқымдасына жататын сымбатты балық. Ауызы жоғары қарап орналасқан, себебі су бетіне түсетін жәндіктермен қоректенеді. Қамыс-қоға және су өсімдіктері қалың өскен жерлердің маңында жиі кездеседі.

Өзендер мен кіші көлдер: жайын

Жайын — сүйекті балықтардың ірілерінің бірі: дене тұрқы 5 м-ге, салмағы 300 кг-ға дейін жетуі мүмкін. Басы жалпақ, өзен-көлдердің иірімдерінде тіршілік етеді. Жыртқыш; мекені — тастар арасы, шұңқырлар, қуыстар, ескі ағаш түбірлері.

Көл, өзен, тоған: шортан

Шортан көптеген су қоймаларында кездеседі. Өте қомағай, салмақты әрі ірі балық; жыртқыштықпен тіршілік етеді.

IV. «Ой ширату» тапсырмалары

Төмендегі жұмбақтарға жауап беріп, жаңа тақырып бойынша негізгі ұғымдарды бекітіңдер.

1) Көлемі 14 тоннадан асатын, көрген адам шошитын. Бұл қандай балық?

Жауабы: Акула

2) 20 000-нан астам түрі бар, «құты» бар деп айтылады. Бұл қандай топ?

Жауабы: Сүйекті балықтар

3) «С» әрпінен басталады, «Қ» әрпін қойсаң ай атымен жанасады. Бұл қай балық?

Жауабы: Сазан

4) Ыбырайдың мысалында кездеседі, көлде мекендейді. Бұл «балықтың төресі»?

Жауабы: Шортан

5) Дене тұрқы өзгеше, терісі де бөлек; теңізде тұрады, бір көзбен қарайды. Бұл қандай балық?

Жауабы: Камбала

V. Бекіту, бағалау және үй тапсырмасы

Бекіту тапсырмасы

Шеміршекті және сүйекті балықтарға тән белгілер берілген кестені толтырыңдар: әр белгіге сәйкес келетін сандарды дұрыс бағанға орналастырыңдар.

Үй тапсырмасы

  1. 1 Сүйекті балықтардың ішкі және сыртқы құрылысы.
  2. 2 Қазақстанда кездесетін балық түрлерін зерттеп келу.

Бағалау

Оқушылардың жауаптары мен тапсырма орындауына қарай бағаланады.

Қысқаша қорытынды

Балықтар — су ортасына бейімделудің айқын үлгісі: желбезекпен тыныс алады, денесі жүзуге икемделген, сезім мүшелері жақсы дамыған. Негізгі екі класы — шеміршекті және сүйекті балықтар; олардың қаңқа құрылысы мен таралуы әртүрлі. Балықтар табиғат тепе-теңдігін сақтауда да, адам үшін азық пен шикізат ретінде де маңызды.