Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл - қазақ тілі

Тақырыптық әңгіме және сынып сағатына арналған материал

Құқықты біз қалай түсінеміз?

Құқықтық білім беру — оқушының бойына заңға құрмет пен жауапкершілікті орнықтыратын маңызды тәрбие. Мақсат — құқық туралы білімді жүйелеу, Конституциядағы құқықтар мен міндеттерді түсіндіру, өз құқығын білетін және өз міндетін орындайтын азамат қалыптастыру.

«Жер бетіндегі адамдар арасында тәртіп орнату үшін заңды қолдану — шөлге жауған жаңбырдай қайырымды» (385-хадис, Мұхаммед Пайғамбар)

Оқу мақсаты

Құқықтық сауаттылықты арттыру және заңға құрметті қалыптастыру.

Негізгі бағыт

Құқық, міндет, Конституция, азаматтық жауапкершілік.

Күтілетін нәтиже

Өз құқығын қорғайтын, міндетін орындайтын тұлға.

Қысқаша тарихи шегініс: дала заңдарының қалыптасуы

XV ғасырдың ортасында Қазақ мемлекетінің негізі қаланды. Жәнібек ханның ұлы Қасым хан тұсында Қазақ хандығы қуатты мемлекетке айналып, құқықтық ғұрыптар мен нормалар алғаш рет жүйеленді. Халық бұл заңдар жинағын «Қасым ханның қасқа жолы» деп атады. Ол бес бөлімнен тұрған.

Қасым ханнан кейін құқықтық жүйені дамытуға Есім хан айтарлықтай үлес қосты: әскери міндетті атқару ережелерін күшейтіп, әскери тәртіпті бұзғандарға қолданылатын жазаны қатаңдатты. Қалған мәселелерде бұрынғы құқықтық ғұрыптар мен заңдарды сақтап қалды. Сол себепті халық оны «Есім ханның ескі жолы» деп атаған.

Қазақ құқық жүйесіне үшінші әрі соңғы ірі өзгерістерді Тәуке хан (1680–1718) енгізді. Бұл құқық нормалары жазба күйінде сақталып, кейінгі ғасырларда да қағазға түсуге мүмкіндік берді. Аталған кодекс «Тәуке ханның Жеті жарғысы» деп белгілі.

Қазақ даласында сот қызметін билер атқарған. Бір дәуірде өмір сүріп, ел жадында қалған әйгілі билер: Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би.

Демек, құқық — заң рұқсат ететін, адамның табиғатына сай әрекет ету мүмкіндігі.

Конституция: мемлекеттің басты құқықтық құжаты

Қазақстан Республикасының Конституциясы — елдің негізгі саяси-құқықтық құжаты. «Конституция» сөзі латынның constitutio — «құрылым» деген мағынаны білдіреді. Бұл құжат адам құқықтары мен бостандықтарының, қадір-қасиетінің гуманистік тұжырымдамасын айқындайтын және қоғамның даму деңгейіне сай әділетті құқықтық нормалар жиынтығын қамтиды.

ҚР Конституциясы

1993 ж. 28 қаңтарда қабылданды.
1995 ж. 30 тамызда жаңартылған нұсқасы қабылданды.
9 бөлім, 98 баптан тұрады.
Заңдарды Парламент шығарады.

Бала құқықтары туралы конвенция

1989 ж. 20 қарашада БҰҰ Бас Ассамблеясы қабылдады.
2 бөлім, 54 баптан тұрады.

Мәтінмен жұмыс: негізгі ойлар

Ана тілі — рухтың қайнар көзі

Ана тіліміз арқылы ғана халқымызды, Отанымызды танимыз. Туған жердің табиғатын — өзен-көлін, бораны мен найзағайын да — ең алдымен тіл арқылы қабылдаймыз. Перзенттік махаббат пен құрметтің сөзге айналуы да ана тілімен тікелей байланысты.

Ата-анаға құрмет — азаматтық жауапкершілік

Ата-ана — ең қымбат жан. Бізді өмірге әкеліп, өсіріп, бар жақсысын берген ата-ананы қадірлеу — парыз. Ата-анасына тіл тигізу, қарсы сөйлеу — ең үлкен қателік. Қарттар үйіне тастап кету секілді жағдайлар жүректі ауыртады. Шынайы бақыт — ата-анамен бірге ғұмыр кешу және олардың алдындағы махаббатты суытпау.

Білім — болашақтың іргетасы

Білімді мамандарсыз келешек бұлыңғыр. Қоғамға қажет мамандықты игеру үшін білім керек, ал оның негізі мектепте қаланады. «Әйтеуір орта білім алсам болды» деген көзқарас дұрыс емес. Кейбір балалар киімім жоқ деген сылтаумен мектептен қалып қояды, бірақ мектепке бармаудың зардабы ауыр: білімсіздік адамның мүмкіндігін шектейді. Білімді ұрпақ қана елдің ертеңін нұрландырады.

Мемлекеттік рәміздер мен Отанға сүйіспеншілік

Әнұран, Ту және Елтаңба — мемлекетіміздің айғағы. Мектепте Әнұранның орындалуы Отанға деген сүйіспеншілікті оятады. «Отан — оттан да ыстық» деген ұғым ел болашағы үшін қызмет етуге үндейді.

Ел қорғау — парыз

Әскерден жалтару үшін жалған құжат жасату — жауапкершіліктен қашу. Ұлан-ғайыр жерімізді қорғап, бүгінгі ұрпаққа аманаттаған бабаларға құрмет — олардың мұрасын қорғау және азаматтық міндеттен жалтармау.

Табиғатты сақтау — ортақ міндет

Еліміздің табиғаты бай, бірақ өзен-көлдің тартылуы, демалыс аймақтарының қоқысқа толуы, жасыл желектің отынға кесілуі сияқты мәселелер алаңдатады. Бағалы құстарды заңсыз сату да кездеседі. Табиғат бүгін де, ертең де, болашақта да ұрпаққа керек.

Конституциядан үзінділер: құқық пен міндет тең жүреді

Міндеттер туралы баптар

7-бап, 1-тармақ: Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл — қазақ тілі.
27-бап, 3-тармақ: Кәмелетке толған, еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті.
34-бап, 2-тармақ: Әркім Республиканың мемлекеттік нышандарын құрметтеуге міндетті.
36-бап, 1-тармақ: Қазақстан Республикасын қорғау — әрбір азаматтың қасиетті парызы және міндеті.
38-бап: Азаматтар табиғатты сақтауға және табиғат байлықтарына ұқыпты қарауға міндетті.

Құқықтар туралы баптар

14-бап, 1-тармақ: Заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең.
15-бап: Әркімнің өмір сүруге құқығы бар. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы жоқ.
29-бап: Әр азаматтың денсаулығын сақтауға құқығы бар және кепілді медициналық көмекті тегін алуға хақылы.
30-бап: Тегін орта білім алуға кепілдік беріледі; орта білім алу міндетті. Конкурстық негізде тегін жоғары білім алуға құқығы бар.

Қылмыстық жауаптылық туралы ескерту

79-бап кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлерін қамтиды: айыппұл, белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру, қоғамдық жұмыстарға тарту, түзеу жұмыстары, қамау, бас бостандығынан айыру.

Талқылауға арналған тапсырмалар

Сабақ құрылымы (әрекет түрлері)

1Негізгі ойды тап (мәтінмен жұмыс).
2«Аквариум» тәсілі.
3«Жалғасын тап» (мақал-мәтел).
4«Өз жартыңды тап» (жұптық жұмыс).
5«Қағидалар ойыны» (сұрақ-жауап).
6«Тұлғаны таны» (тарихи тұлғалар).

«Жалғасын тап» (мақал-мәтел)

1) Ұрлық түбі — ...
2) Біреуге ор қазба — ...
3) Заңның құрығы — ...
4) Өтіріктің құйрығы — ...
5) Тура биде — ...
6) Туғанды биде — ...
7) Қолыңмен істегенді — ...

«Қағидалар ойыны» (сұрақ-жауап)

1) Қазақстан Республикасын кім басқарады?

Президент.

2) Адам құқығын қорғайтын заңдарды кім шығарады?

Парламент.

3) Балаларға қамқорлық жасау кімдердің қасиетті борышы?

Ата-ана.

4) Балалардың қандай конституциялық құқығы бар?

Білім алу.

5) Бала құқықтары туралы конвенция қашан қабылданды?

1989 ж. 20 қараша.

6) «Конституция» сөзінің аудармасы қандай?

Құрылым.

7) Конституцияның қазіргі қолданыстағы нұсқасы қашан қабылданды?

1995 ж. 30 тамыз.

Қорытынды: азамат құқығы және негізгі міндеттер

Азаматтың құқықтары

Жеке бас бостандығы.
Еңбек ету және демалу.
Білім алу.
Ар-ождан бостандығы.
Өмір сүру құқығы.
Жеке меншік иесі болу.
Денсаулығын сақтау және медициналық көмек алу.
Тұрғын үйге ие болу.
Ойды еркін айту.

Азаматтың негізгі міндеттері

Конституция мен заңдарды сақтау.
Өзге адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, қадір-қасиетін құрметтеу.
Қазақстан Республикасын қорғау.
Мемлекеттік рәміздерді құрметтеу.
Салықтар мен алымдарды төлеу.
Табиғатты сақтау және табиғи байлықтарға ұқыпты қарау.

Төле би:
Қолыңда болса бір билік,
Қарғаға залым болмаңыз.
Алдыңа келсе бітпес дау,
Әділін айтып қорғаңыз.