Көтерілістен кейінгі кезең
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Махамбеттің өмірі мен шығармашылығы туралы білімді тереңдету; қосымша деректер арқылы ақын тұлғасын таныту; өлеңдерінің мазмұнын меңгерте отырып, тақырыбы мен идеясын, тілдік-көркемдік ерекшелігін талдату.
Тәрбиелік
Өлеңдердің мазмұны мен идеясы арқылы оқушыларды батырлыққа, ерлікке, елдікке, отансүйгіштікке, ар-намысты жоғары қоюға тәрбиелеу.
Дамытушылық
Сөздік қорды байыту; ауызша сөйлеу мәдениетін жетілдіру; шығарманы талдау арқылы өз көзқарасын жеткізіп, дәлелдей білу дағдыларын дамыту.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу, сабаққа назар аударту.
- Топқа бөлу.
- Психологиялық дайындық арқылы жағымды көңіл күй қалыптастыру.
Психологиялық дайындық
Арайлап шықты жаңа күн,
Шуағын шашып баршаға.
Кәне, досым, күлімде,
Шаттық орнасын жүзіңде!
Мақсат — сыныпта жылы атмосфера орнатып, оқушылардың назарын сабаққа шоғырландыру.
II. Өткен сабаққа шолу
Өткен сабақта Махамбет Өтемісұлының өмірі, өмір сүрген дәуірі және шығармашылығы туралы жалпы шолу жасалды. Бүгін осы тақырыпты талдауды әрі қарай жалғастырамыз.
Сабақ құрылымы (3 бөлік)
- 1 Махамбет және ол өмір сүрген заман
- 2 Махамбет поэзиясы, тілі
- 3 Махамбет және бүгінгі күн
Бөлім 1
Махамбет және ол өмір сүрген заман
Махамбеттің өмір сүрген кезеңін үш арнаға бөліп қарастыру ұсынылады: балалық-жастық шағы, көтеріліс кезеңі және көтерілістен кейінгі уақыт.
1) Балалық, жастық шағы
Бұл кезеңді пысықтау үшін сұрақ-жауап әдісі қолданылады.
Сұрақтар:
- Махамбеттің туған жылы мен туған жерін атаңыз.
- Ханның Махамбетті өзіне жақын тартып, ордасында ұстаудағы мақсаты қандай?
- Махамбет Өтемісұлының хан ордасынан қол үзіп кетуіне не себеп болды?
- «Он екі төбет, шұнақ хан…» деп басталатын өлең жолдары қай кезде және кімдерге арнап айтылған?
Мұғалім қорытындысы
Сарай ішіндегі өмір, байлар мен билермен араласу Махамбетке олардың шынайы болмысын тануға мүмкіндік берді. Жәңгір хан өзін ақсүйек билеуші санаса, Махамбет өзін елге беделді ақын, қайтпас батыр деп білді. Хан ордасынан біржола қол үзерде сарай маңындағы топқа қарсы өлеңін айтып кеткені айтылады. Бұл шамамен 1826–1827 жылдарға сәйкес келеді.
2) Көтеріліс кезі
Махамбеттің көтеріліс тұсындағы өмірі мен шығармашылығын еске түсіру үшін тапсырмалар мен мәтіндік талдау ұсынылады.
Тапсырма
Берілген цифрлар кестесіне сүйене отырып, көтеріліс кезеңін мазмұндап айтыңыз.
Сұрақтар:
- «Әй, Махамбет, жолдасым» өлеңі қалай жазылған?
- Өлеңде көтерілісшілер айбынан сескенген хан маңындағы адамдардың кескін-келбеті қалай суреттеледі? Мәтіннен тауып оқыңыз.
- Исатай батырдың елі мен серіктері үшін жанын қиюға дайын ер екенін өлеңнің қай тұсынан аңғаруға болады?
- Көтеріліс жылдарында туған тағы қандай өлеңдерді білесіз? («Соғыс», «Ереуіл атқа ер салмай», «Беркініп садақ асынбай», «Толарсақтан саз кешіп», «Мұңайма», «Исатай деген ағам бар», «Мен құстан туған құмаймын», т.б.)
- Бұл кезеңдегі өлеңдердің негізгі ерекшелігі неде?
- «Ереуіл атқа ер салмай» өлеңін жатқа оқыңыз.
3) Көтерілістен кейінгі кезең
Бұл бөлімде көтеріліс басылғаннан кейінгі тарихи ахуал мен ақынның тағдыры, шығармаларындағы сарын талданады.
Сұрақтар:
- Көтеріліс басылғаннан кейінгі кезең туралы не білесіз? (Исатайдың қаза табуы; Махамбеттің Жайықтан өтіп, қол жинауға әрекеттенуі; бұл істің жүзеге аспауы; сегіз жыл бойы сергелдеңге түсуі, қуғындалуы; сатқындықпен өлтірілуі.)
- Осы кезеңде туған қандай өлеңдерді атай аласыз? («Мінкен ер», «Тарланым», «Мұнар күн», «Тайманның ұлы Исатай», «Қызғыш құс», «Жалғыздық», «Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқаны», т.б.)
- Бұл кезеңдегі өлеңдердің сарыны қандай болды?
Бөлім 2
Махамбет поэзиясы және тілі
Негізгі назар
- Өлеңдердің мазмұны, тақырыбы мен идеясы.
- Батырлық рух, ерлікке үндеу, азаматтық ұстаным.
- Тілдің көркемдік ерекшелігі: бейнелі сөз, өткір интонация, үндеу мәнері.
Жұмыс түрлері
Мәнерлеп оқу
Ырғақ, екпін, пауза арқылы ойды дәл жеткізу.
Мәтінмен жұмыс
Дәлел келтіру үшін үзінді тауып оқу, талдау жасау.
Топтық талқылау
Пікір алмасу, ортақ тұжырымға келу.
Өзіндік жұмыс
Жеке пайым мен дәлелді жауап қалыптастыру.
Бөлім 3
Махамбет және бүгінгі күн
Ой-түйін
Махамбет поэзиясы — еркіндік пен ар-намысты биік қоятын рухани бағдар. Оның өлеңдеріндегі батыл үн, әділетке шақыру және елдік мүдде бүгінгі құндылықтармен үндеседі.
- Елдік сана мен азаматтық жауапкершілікке тәрбиелеу.
- Тарихи жад пен ұлттық рухты жаңғырту.
- Көркем тіл арқылы ойды нақты, әсерлі жеткізу мәдениетін қалыптастыру.
Дереккөз туралы белгі
Материал соңындағы авторлық мәлімет:
Алматы облысы, Райымбек ауданы, Жалаңаш ауылы, Жамал Ермегияев атындағы орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі — Қуатбекова Асылхан Тұрсынқызы.
Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» сілтемесі бастапқы мәтінде көрсетілген.
Сабаққа арналған жылдам чек-парақ
Мақсат
Білім + тәрбие + дағды
Әдіс
Сұрақ-жауап, талдау
Нысана
Тақырып, идея, тіл
Нәтиже
Дәлелді пікір, мәнерлі оқу