Тақтада Мұқағали суреті
Әдеби-сазды сыныптан тыс сабақ: «Сағынады Мұқаңды сыздап жүрек»
Көкшетау қаласындағы №6 орта мектептің жоғары санатты қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі дайындаған бұл әдеби-сазды сыныптан тыс сабақ Мұқағали Мақатаевтың 80 жылдығына арналады. Кештің өзегі — ақынның өмірі мен шығармашылығын таныту, өлеңдерінің көркемдік қуатын ашу және ақын сөзіне жазылған әндерді көпшілік назарына ұсыну.
Білімділік мақсаты
Мұқағали Мақатаевтың өмір жолымен, шығармашылық мұрасымен таныстыру; ақын өлеңдері мен әндерін көрерменге ұсыну.
Дамытушылық мақсаты
Оқушылардың поэзияға ынтасын арттыру; көркем оқу шеберлігін дамыту; ізденімпаздық қасиеттерін қалыптастыру.
Тәрбиелік мақсаты
Отанды сүюге, табиғатты аялауға, адамгершілікке, кішіпейілдік пен қарапайымдылыққа, өнер мен сезімді бағалауға тәрбиелеу.
Түрі мен көрнекілігі
- Түрі: әдеби-сазды сабақ.
- Көрнекілігі: ақын портреті, қанатты сөздер, слайдтар, әндер.
- Сахна безендірілуі: Мұқағали Мақатаевтың мерейтойына сай; проектор, слайдтар, тақтада ақын суреті және сабақ тақырыбы.
Сахна кеңістігі және қанатты сөздер
Сахнада ақын портреті, проектор арқылы көрсетілетін слайдтар және қанатты сөздер ілінеді. Бұл сөздер кештің идеялық өзегін айқындап, Мұқағали поэзиясының биігін және рухани салмағын тереңдете түседі.
«Мұқағалидай ақыны бар халық — бақытты халық.»
«Ұлы адамдар өз ескерткіштерінің тұғырын өзі орнатады, ал мүсінін болашақ соғады.»
«Ғажайып даналықтың бір көзі — Мұқағали поэзиясының дәуірі басталды.»
«Өлең үшін туған ақын тұлпар боп, өлең үшін жанып кетті, сенер ме ең?»
«Жұмыр жердің қай түкпіріне барсақ та, Мұқағали алдымыздан шығатын болады.»
«Өлсе өлер Мұқағали Мақатаев, өлтіре алмас алайда өлеңді ешкім.»
«Сенің жырың жаралған Гималайдың төбесінде ойнаған найзағайдай.»
«Мұқағали мөлдірліктен, тазалықтан, биік адамгершіліктен тұратын еді.»
Кештің басталуы: күй, өлең және сөз
Сахна сыртында С. Тұрысбековтің «Көңіл толқыны» күйі ойнап тұрады. Күй әуенімен Мұқағалидың «Арыз жазып кетейін» өлеңі баяу оқылады. Өлең аяқталған соң жүргізуші сахнаға шығады.
Жүргізуші сөзі
«Әлем — дархан, саялаңдар, бәріңе де орын бар. Қорған емес, салтанатты сәнді сарай соғыңдар. Ей, адамдар, сендер тату, сендер тату болыңдар!» — деп жырлап өткен Мұқағали Мақатаев 1931 жылы Алматы облысының Нарынқол ауданында дүниеге келген.
Тума дарын Мұқағалидың өмір мектебі Қарасазда басталып, өзі сүйген Алматыда аяқталды. Қысқа ғұмырында ұрпаққа ұлан-ғайыр мұра қалдырған ұлы ақынның шығармашылығына арналған «Сағынады Мұқаңды сыздап жүрек» әдеби-сазды сабағына қош келдіңіздер!
Оқушы орындауы
- «Арыз жазып кетейін»
- «Менің анкетам»
Слайд мазмұны
Ақынның шығармашылығына арналған деректер, фотосуреттер және қанатты сөздер көрсетіледі.
Өмір жолы: қызметі, шығармашылық бастауы
Орта мектепті аяқтаған соң комсомол қызметінде болып, 1954–1962 жылдар аралығында Қазақ радиосында диктор қызметін атқарды. 1962–1974 жылдары «Социалистік Қазақстан», «Қазақ әдебиеті», «Жұлдыз» журналдарында еңбек етті. 1972–1973 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болды.
Ол Абайды, Пушкинді сүйіп оқыды. Тұңғыш өлеңі 1948 жылы Нарынқол ауданында шығатын «Советтік шекара» газетінде жарияланды. Әкесі Сүлеймен 1941 жылы майданға аттанып, содан оралмады.
Мұқағалиды ақын еткен де, мәртебесін биіктеткен де — қазақтың қара өлеңі. Ақын қара өлеңді қадір тұтып, бас иіп, тағзым етті.
Оқушы орындауы
- «Қара өлең»
- «Үш бақытым»
- «Жазылар естеліктер мен туралы»
Негізгі ой
Мұқағали «Елім маған не береді?» деп емес, «Мен еліме не беремін?» деп өмір сүргендей әсер қалдырады. Уақыт өткен сайын ақын тұлғасы дараланып, поэзиясы ұлттық байлық ретінде бағаланатыны айқын.
Поэзия және ән: сөздің әуенге айналуы
Өлең — өнер, әрі дерт. Оны тек туа біткен қабілет иесі, шын талант қана жүрек пен сезімнің отына орап ақ қағазға түсіреді. Сол қағаздағы әрбір сөз жүректерге әуен болып жетеді.
Мұқағалидың көптеген өлеңдеріне ән жазылып, сахна төрінде шырқалып келеді.
Ән
«Сенің көзің» әні орындалады.
Махаббат лирикасы
Ақынның жастық шағында жазған махаббат, ғашықтық туралы өлеңдері — сыршыл сезімнің бір арнасы. Жүргізуші лирикалық шумақтарды оқып, кештің эмоциялық тынысын кеңейтеді.
Көрініс: «Махаббат диалогы»
— Құс боп ұшып жоғалсам, не етер едің?
— Сені іздеумен мәңгілік өтер едім.
— Отқа түсіп өртенсем, не етер едің?
— Күл боп бірге соңынан кетер едім.
— Бұлдырасам сағымдай, не етер едің?
— Жел боп қуып, ақыры жетер едім.
— Қайғы әкелсем басыңа, не етер едің?
— Қойшы, сәулем, бәрін де көтеремін.
Күнделіктер үні: ақынның өз дауысы
Жүргізуші Мұқағали күнделіктерінен үзінділер арқылы ақынның ішкі әлемін, поэзияға деген талапшылдығын және шығармашылық табиғатын танытады.
1-дауыс (үзінді)
Егер бір кездері менің өмірім мен шығармашылығым әлдекімнің назарын аударса, оларға былай дер едім: мені өлеңдерімнен бөліп қарамаңыздар. Естеріңізде болсын: өлеңім жеке тұрғанында түк те емес, біріктіріп қарағанда — поэма. Барлық өлеңімді бір жинаққа топтастырып, жылына және ретіне қарай орналастырып, көз алмай оқыңыздар. Сюжетіне емес, композициясы мен архитектоникасына зер салыңыздар. Егер мені содан таппасаңыздар, онда менің ақын болмағаным.
2-дауыс (12 ақпан, 1976 жыл)
Ескі ауру. Аурухана. Емдеу. Қатты жүдедім. Көңіл күйім нашар. Мен өлеңді үзіп-жұлып, орайы келген жерде жаза салуға әрекеттенбегем. Жоқ. Поэзия — жан бұлқынысы. Бұлқыныс пайда болғанда қаламнан қол үзбей отыру керек. Мен шабыттың бар сөлін сығып алып, құр сүлдерін қалдырғанша орнымнан тұрмаймын. Кейде творчество мені сырқаттан сауықтырып жібереді.
Оқушы орындауы
- «Өкінбеймін»
- «Жылдарым, менің жылдарым»
Көркем көрініс: «Аққулар ұйықтағанда»
Кеш барысында «Аққулар ұйықтағанда» шығармасынан көрініс қойылады. Көрініс арасында «Аққулар биі» орындалып, «Қыз Жібек» фильмінен аққулар мен тырналардың бейнематериалдары көрсетіледі.
Жүргізуші түйіні
«Қарасаз, қара шалғын өлеңде өстім. Жыр жазсам, оған жұртым елеңдестің. Өлсе өлер Мұқағали Мақатаев, өлтіре алмас алайда өлеңді ешкім», — деп ақынның өзі айтқандай, Мұқағали мұрасы ешқашан өлмек емес.
Оқушы орындауы
«Мен бір жаққа асығамын» өлеңі оқылады.
Ән мен естелік: кештің қорытынды әуені
Ән
«Есіңе мені алғайсың» әні орындалады.
Слайд
«Құмартып қайран сәттерім» — Мұқағалидың фотосуреттері мен өмір сәттерін бейнелейтін слайд топтамасы.
Ән
«Махаббатым менің» әні орындалады.
Қорытынды ой
Уақыт өткен сайын Мұқағали ақынның бейнесі тұлғаланып, биіктей береді. Тау биіктегенімен, теңіз тереңдегенімен, дала маңғаз кеңдігімен көрікті десек, Мұқағали жанға жақын жырларымен сүйікті, өлеңдерімен көрікті. Ақын айтқандай, өлеңді ешкім өлтіре алмайды.