Бүгінгі әңгімеміз терроризмнің саяси - әлеуметтік құбылыс ретіндегі табиғатына арналмақ
Кіріспе сөз
Терроризмге қарсы күрес бүгінде әрбір елдің ішкі және сыртқы саясатының басты бағыттарының біріне айналды. Бұл әңгіме терроризмнің саяси-әлеуметтік құбылыс ретіндегі табиғатына арналмақ. Табиғаты күрделі, тарихы тереңде жатқан бұл құбылыстың мәнін түсіну тек сарапшылардың шеңберімен шектелмей, қалың оқырманға да жол тартып келеді. Біз де осы үдеріске бет бұрамыз.
Ортақ сұрақ
Терроризм дегеніміз не? Оның анықтамасы қандай?
Терминнің шығу төркіні
Terror (латын тілінен) — үрей, күш қолдану, қорқыту деген мағынаны білдіреді.
Қазақстан заңнамасындағы анықтама
Қазақстан заңындағы түсінікке сәйкес, терроризм — күш қолдану идеологиясы және халықты үрейлендіру арқылы жеке адамға, қоғамға және мемлекетке зиян келтіруге бағытталған күш қолдану және (немесе) өзге де қылмыстық әрекеттер жасау, не оларды жасаймын деп қорқыту жолымен мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының немесе халықаралық ұйымдардың шешім қабылдауына әсер ету практикасы.
АҚШ заңнамасындағы түсіндіру
АҚШ заңына сәйкес, терроризм — бейбіт тұрғындар мен әртүрлі нысандарға қарсы саяси мақсатты көздейтін топтар мен жасырын әрекет ететін агенттердің қоғамның көңіл күйіне ықпал ету ниетімен күш қолдануы.
Терроризмнің негізгі түрлері
Алға қойған саяси мақсатына қарай терроризм шартты түрде бірнеше түрге бөлінеді.
1) Ұлтшылдық сипаттағы терроризм
Мұндай бағыттағы террористер сепаратистік және ұлт-азаттық мақсаттар үшін күреседі. Сепаратистік мақсаттағы қозғалыстарға мысал ретінде Шығыс Түркістандағы ұйғырларды, Ресейдегі шешендерді және Түркиядағы күрділерді атауға болады.
Ұлт-азаттық мақсаттағы күрестер — Африка мен Азиядағы колониялардың Еуропадағы метрополияларға қарсы күрескен ұйымдары мен тұлғаларының әрекеттері. Ірі державалардың тәуелсіз елдерге қысым көрсетуі тарих сахнасына ұлт-азаттық қозғалыстарды алып келді.
2) Діни терроризм
Діни терроризм көбіне қатыгез, қисынсыз және әсіре идеологияға сүйенетін құбылыс ретінде сипатталады. Қақтығыстар тек әртүрлі діндер арасында ғана емес, бір діннің ішіндегі ағымдар мен бағыттар арасында да жалғасуы мүмкін (мысалы, шиалар мен сунниттер, католиктер мен протестанттар).
3) Қоғамдық құрылысты өзгертуге бағытталған идеологиялық-әлеуметтік террор
Бұл түрі революциялық немесе идеологиялық мақсатты алға тартып, жаппай зорлық-зомбылыққа ұласуы мүмкін. Мәтінде тарихи мысал ретінде коммунистік қызыл террор, сталиндік репрессиялар, Қытайдағы мәдени революция және Камбоджадағы Пол Пот кезеңі аталады.
Ескерту: Тарихи оқиғаларды бағалау әр дереккөзде әртүрлі берілуі мүмкін; бұл бөлім бастапқы мәтіндегі мазмұн логикасы сақталып, тілдік тұрғыдан өңделді.
Терроризм тарихынан қысқаша шолу
Терроризмнің тарихы біздің дәуірімізге дейінгі кезеңдерден бастау алады. Егер қарсыластары немесе мұрагерлерінің қолынан қаза тапқан билеушілердің өлімін саяси террор ретінде есептесек, алғашқы террорлық актілердің бірі ретінде б.з.д. 340 жылы Александр Македонскийдің әкесінің өлтірілуі аталады.
Саяси террор орта ғасырларда күшейе түсті. 1090 жылы қазіргі Иранның солтүстігіндегі Хамадан аңғарында орналасқан Аламут қамалын басып алған Хасан ибн Саббахтың ұйымы шамамен бір жарым ғасыр бойы террорлық әрекеттер жасады. Олар Парсы шығанағы мен Жерорта теңізі аралығындағы өңірде жүзден астам халифалар мен қазылардың, әскербасылар мен ресми дін өкілдерінің өміріне қауіп төндіріп, билеушілердің үрейін күшейткен.
Тек XIII ғасырдың ортасында Шыңғыс хан әскері бұл аймақтағы әрекеттерді тоқтатуға ықпал еткен оқиғалармен байланыстырылады.
Түйін
Терроризмді түсіну — оның атауын ғана білу емес, идеологиясын, мақсатын, әдістерін және зардаптарын ажырата білу. Жасөспірімдерді ақпараттық және әлеуметтік арандатудан қорғаудың ең тиімді жолы — құқықтық сауат, сыни ойлау, және бейбітшілік құндылықтарын орнықтыру.