Біріккен сөздерді табу
Қазақ тілі (11-сынып)
Сабақ тақырыбы: «Саяхатқа шығайық: әуежайда, теміржол бекетінде, қонақүйде»
Көрнекі құралдар
- тақта, бор, кітап
- үлестірме кеспелер, перфокарталар
- таблица, схема, нақты заттар
- техникалық құрал-жабдықтар
Сабақтың әдістері
Сабақта баяндау, әңгіме, түсіндіру, жаттығу, кітаппен жұмыс, салыстыру, жүйелеу, зерттеу, қайталау, тілдік талдау, тексеру және бағалау, ауызша және жазбаша шығармашылық жұмыстар қолданылады.
Ұйымдастыру кезеңі: сұрақ-жауап
Сөйлесуді жандандыру үшін мұғалім төмендегі сұрақтарды қояды (қажет жерде қазақша-орысша үлгі беріледі):
1) Бүгін айдың нешесі?
Сегодня какое число?
2) Бүгін аптаның қай күні?
Сегодня какой день недели?
3) Бүгін ауа райы қандай?
Какая сегодня погода?
4) Білімді қай жерден аламыз?
Где мы получаем знание?
5) Бүгін кім жоқ?
Сегодня кого нет?
Мұғалімнің қысқаша түсіндірмесі
Қазақ тілі туралы
Қазіргі қазақ тілі — Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі. Қазақ әліпбиінде 42 әріп бар: 33-і орыс әліпбиінен, 9-ы қазақ тіліне тән дыбыстарды білдіреді: ә, і, ө, ү, ұ, қ, ғ, ң, һ.
Орысша нұсқа (түйін)
Современный казахский язык является государственным языком РК. В казахском алфавите 42 буквы: 33 русские и 9 казахских букв, отражающих специфические звуки: ә, і, ө, ү, ұ, қ, ғ, ң, һ.
Жаңа сөздер
Тақырыпты меңгеруге көмектесетін негізгі сөздік:
Аэропорт
әуежай
Халықаралық
международный
Орталық
центральный
Елестету мүмкін емес
невозможно представить
Жердің бір түкпірінен
с одного конца земли
Үйреншікті жай
привычное дело
Рейс кейінге қалдырылған
рейс задерживается / переносится
Инфрақұрылымдар
инфраструктуры
1-қадам: «Саяхатқа шығайық» (мәтін)
Кез келген адам өмірінде бір рет болса да әуежайда болып көрген шығар. Оның себебі әртүрлі болуы мүмкін: біреуіміз қарсы аламыз, екіншіміз шығарып саламыз, үшіншіміз бір жаққа ұшамыз.
Наверно, каждый человек хотя бы раз был в аэропорту. Причины бывают разные: одни встречают, вторые провожают, третьи куда-то улетают.
Шынында, әуежай болмаса, заманауи үлкен қалалардың өмірін елестету мүмкін емес. Қазіргі уақытта күн сайын қаншама адам жердің бір түкпірінен екінші түкпіріне 3–4 сағатта жетіп жатыр.
По правде говоря, если бы не было аэропортов, то невозможно представить жизнь больших современных городов. Сегодня множество людей за 3–4 часа летают из одной точки мира в другую.
Біздің әуежайлардан АҚШ-қа, Ұлыбританияға, Аустралияға, Таиландқа, Швейцарияға ұшу үйреншікті іске айналды.
С наших аэропортов стало привычным делом улетать в такие страны, как США, Великобритания, Австралия, Таиланд, Швейцария.
Заманауи әуежай — үлкен кешен. Онда әртүрлі қызмет түрлері көрсетіледі: рейсіңізді күтіп отырғанда тамақтануға, шашыңызды сәндеуге, киіміңізді тазартуға мүмкіндік бар. Яғни, мұнда адамға барлық жағдай жасалған.
Современный аэропорт — это большой комплекс. Пока вы ждете рейс, можно пообедать, сделать прическу, почистить вещи — здесь предусмотрены все условия.
Көптеген халықаралық әуежайларда рейс кейінге қалдырылса, жолаушыларға арналған қонақүйлер бар. Қазіргі әуежайлар ыңғайлы әрі таза, барлық қажетті инфрақұрылым ескерілген.
1-тапсырма: тыңдалым және рөлдік ойын
Алдымен ұшақ ішінде айтылатын хабарландыруды тыңдаңыздар. Содан кейін рөлдерге бөлініп, бір-біріңізге сұрақ қойып, жауап беріңіздер.
Ұшқыш (Летчик)
Мырзалар мен ханымдар! Сіздермен тілдесіп тұрған ұшқыш. Сіздерді біздің ұшағымызда көргеніме қуаныштымын, қош келдіңіздер!
Біздің рейсіміз — Нью-Йорктегі Джон Ф. Кеннеди атындағы әуежайға тікелей рейс.
Қазір біз 11 000 метр биіктікте ұшып келеміз.
Ұшу уақыты шамамен 8 сағат 45 минут болады.
Нью-Йорк қаласына 15:10-да қонамыз.
Боинг-737 ұшағымен ұшқандарыңызға рақмет!
Орысша нұсқа (қысқа)
Дамы и господа! С вами говорит летчик. Добро пожаловать на борт. Рейс прямой до аэропорта имени Джона Ф. Кеннеди (Нью-Йорк). Высота 11 000 м, время полета около 8 ч 45 мин, прибытие в 15:10. Спасибо, что выбрали Боинг-737.
Аспансерік (Стюардесса)
Мырзалар мен ханымдар! Назар аударыңыздар!
Ұшқыш «Белдіктеріңізді байлаңыздар» деген таблоны өшірді. Бірақ өтінеміз, отырған кезде белдіктеріңіз байлаулы болсын.
Назарларыңызға рақмет!
Орысша нұсқа (қысқа)
Дамы и господа! Обратите внимание: табло «Пристегните ремни» выключено, но, пожалуйста, оставайтесь пристегнутыми, когда сидите. Спасибо за внимание.
Сұрақ қоюға арналған үлгілер
Как проехать в аэропорт?
Әуежайға қалай баруға болады?
Я хотел(а) уточнить свой рейс.
Мен өз рейсімді нақтылап алғым келеді.
По каким дням вылетают самолеты в…?
…-ға (ге) ұшақтар қай күндері ұшады?
Когда будет следующий самолет в…?
…-ға (ге) келесі ұшақ қашан болады?
Когда отправляется рейс №…?
№… рейс қашан ұшады?
Какова продолжительность полета?
Ұшу қанша уақытқа созылады?
2-тапсырма: аудару, мағынасын түсіндіру, сөйлем құрау
Төмендегі сөздерді аударып, мағынасын түсіндіріңіздер және әрқайсысымен сөйлем құрастырыңыздар.
Жолсерік
проводник
Аспансерік
стюардесса
Ойынсерік
партнёр
Еңбекқор
трудолюбивый
Жағажай
пляж
Саяжай
дача
Саябақ
парк
Саяжол
аллея
Жағалау
побережье
Жолсерік кітапша
путеводитель
Суырыпсалма
импровизатор
Қолтаңба
подпись
3-тапсырма: белгілердің мағынасы
Мына белгілер нені білдіреді? (Что означают эти знаки?)
Тыйым салу
- Телефон пайдалануға болмайды.
- Шылым шегуге болмайды.
- Алкогольді ішімдіктерді пайдалануға болмайды.
Айтылымға үлгі
«… пайдалануға болмайды» құрылымын қолданып, әр белгіге 2–3 сөйлем құрастырыңыз.
Мысалы: Әуежайда қауіпсіздік ережелерін сақтау керек. Кейбір аймақтарда телефон пайдалануға болмайды.
4-тапсырма: біріккен сөздерді табу
Төмендегі сөздердің ішінен біріккен сөздерді анықтап, астын сызыңыздар.
6-тапсырма: аудару және біріккен сөздерді табу
Сөйлемдерді аударыңыздар және ішінен біріккен сөздерді белгілеңіздер.
1) Орысша
Отца сейчас нет дома, у него командировка.
Қазақша
Әкем қазір үйде жоқ, ол іссапарда.
2) Орысша
Вчера мы ездили в аэропорт, покупали билет в Астану.
Қазақша
Кеше біз әуежайға барып, Астанаға билет сатып алдық.
3) Орысша
Утром я встаю в семь часов.
Қазақша
Таңертең мен сағат жетіде тұрамын.
4) Орысша
Кондуктор объявляет остановки на казахском языке.
Қазақша
Кондуктор аялдамаларды қазақ тілінде хабарлайды.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
- 5-тапсырма: сөздерді жаттау.
- Біріккен сөздердің анықтамасын меңгеру және мысал келтіру.
Бағалау
Бағалау ауызша жауап, жазбаша жұмыс, сөздік қоры және тапсырмаларды орындау сапасы бойынша жүргізіледі.
Теория: біріккен сөздер (күрделі сөздер)
Біріккен сөздер — екі немесе одан да көп сөздің бірігуі арқылы жасалып, тұтас бір лексикалық мағынаны білдіретін сөздер. Мұндай сөздер көбіне ешбір қосымшасыз бірігеді.
Сложные слова — это два или несколько сращённых слов, имеющих одно лексическое значение; они соединяются без связывающих морфем.
1) Кіріккен сөз
Түбір тұлғасы толық сақталмай, дыбыстық өзгеріске ұшырап, ықшамдалып, бір мағына береді.
Мысалдар
- қол + қап → қолғап
- алып + бер → әпер
- бұл + жыл → биыл
- алып + кет → әкет
- қара + ала + құс → қарлығаш
2) Біріккен сөз
Түбір тұлғасы сақталып, бірге жазылып, бір лексикалық мағына береді.
Мысалдар
- тас + бақа → тасбақа
- ақ + сүйек → ақсүйек
- Қызыл + құм → Қызылқұм
- Берді + бек → Бердібек
- әлде + кім → әлдекім
- кей + бір → кейбір
Күрделі сөздердің 4 тобы
Күрделі сөздер (сложные слова) 4 топқа бөлінеді:
Қосарлы сөздер
Парные, пишутся через дефис.
Біріккен сөздер
Слитные: бір сөз бірнеше түбірден тұрады.
Қысқарған сөздер
Сложносокращенные (аббревиатуры).
Тіркесті сөздер
Словосочетания: бірнеше сөз бір нысанды білдіреді.
Қорытынды
Бұл сабақта оқушылар саяхат тақырыбы аясында әуежайдағы жағдаяттармен танысады, тыңдалым мәтінін талдайды, диалог құрастырады және «біріккен сөздер» тақырыбын жүйелейді.
Коммуникация
сұрақ қою, жауап беру, рөлдік ойын
Сөздік қор
әуежай, рейс, инфрақұрылым, қызмет түрлері
Грамматика
біріккен сөздер, кіріккен сөздер, күрделі сөздер