Қазақ хандығының дәуірлеу кезеңі
Қасым хан дәуірі (1511–1518): Қазақ хандығының өрлеуі
Жәнібек пен Керейден кейін Қазақ хандығында билікке Керейдің ұлы Бұрындық келді. Оның ел басқарған кезеңі 1473–1511 жылдарды қамтиды. Ал 1511–1518 жылдары аралығында Жәнібектің ұлы Қасым хан билікке келіп, Қазақ хандығының саяси қуаты күшейіп, дәуірлеу кезеңі басталды.
М. Х. Дулати деректеріндегі Қасым хан
Мұхаммед Хайдар Дулати Қасым ханның бүкіл Дешті Қыпшақ даласына билік жүргізгенін, ал оның қол астындағы халық саны 1 миллионнан асқанын атап өтеді. Сонымен қатар, «Жошыдан кейін бұл жұртта одан ұлы хан болған емес» деген тұжырым келтіреді.
Дулати Қасым ханның әскер санын 300 мың деп көрсетеді. Бұл деректер хандықтың әскери-саяси әлеуетінің айрықша күшейгенін аңғартады.
«Қасым ханның қасқа жолы»: құқықтық жүйені жүйелеу
Қасым хан тұсында «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталатын құқықтық заңдар жинағы қалыптасты. Ондағы негізгі ережелер:
- Мүлік заңы
- Қылмыс заңы
- Әскери заң
- Елшілік жоралары
- Жұртшылық заңы
Бұл жүйе қоғам өмірін тәртіпке келтіріп, хандықты бір орталықтан басқаруды нығайтуға қызмет етті.
Хандық аумағының кеңеюі (XVI ғасырдың басы)
Қасым хан қазақтардың негізгі этникалық аймақтарын Қазақ хандығына біріктіріп, басқару жүйесін жетілдірді. XVI ғасырдың басында хандық шекарасы бірнеше бағытта кеңейді:
Солтүстік және шығыс-солтүстік
Ұлытау өңірі мен Балқаш көлінен асып, Қарқаралы тауына дейін жетті.
Оңтүстік
Сырдария алабы қамтылып, Түркістан аймағы мен Сырдария бойындағы қалалар қосылды.
Шығыс-оңтүстік (Жетісу)
Жетісудың басым бөлігі хандыққа қарады: Шу, Талас, Қаратал, Іле өзендерінің алабы қамтылды.
Батыс-солтүстік
Жайық өзенінің алабына дейін кеңейді.
Саяси орталықтар және халықаралық байланыстар
Қасым хан тұсында хандықтың саяси-әкімшілік әрі сауда-экономикалық орталығы бастапқы кезде Сығанақ болды. Қасым хан алғашында Түркістан қаласында билік жүргізіп, өмірінің соңғы кезеңінде Сарайшықта болғаны айтылады.
Қазақ хандығы Орта Азия хандықтарымен, Еділ бойындағы елдермен, Батыс Сібір хандығымен және Ресеймен сауда және дипломатиялық байланыстар орнатты.
XVI ғасыр Қазақ хандығы үшін дәуірлеу кезеңі болды: жер көлемі ұлғайды, халық саны артты, халықаралық беделі өсті, хандық ішіндегі тартыстар азайды. Қазақ хандығы Орта Азия мен Шығыс Еуропаға тәуелсіз, дербес мемлекет ретінде танылды.
Қайтыс болған уақыты туралы деректер
- Мұхаммед Хайдар Дулати дерегі бойынша Қасым хан 1518 жылы қайтыс болған.
- Орыс деректерінде Қасым хан 1521 жылдың қысында Сарайшық қаласында қаза тапты деп көрсетіледі.
Конспект сұрақтары (қайталу мен тексеруге)
- Қазақ хандығының дәуірлеу кезеңі:
- Мұхаммед Хайдар Дулати дерегі бойынша Қасым хан қайтыс болған жыл:
- Қасым ханның шабуылы сәтсіз болған оқиға/бағыт:
- XVI ғасырдың басында Қасым ханның сыртқы саясатындағы басты бағыт:
- Қасым ханның Жетісудағы билігінің нығая түсуінің себебі:
- Қазақ хандығының сауда және дипломатиялық байланыста болған елдері:
- Қасым хан өмірінің соңғы кезінде билік жүргізген қала:
- XVI ғасырдың басында Қасым хандығының батыс-солтүстіктегі шекарасы қай жерге дейін созылды:
- Қасым хан ұлыс басшылығына сайлаған тұлға(лар):
- «Қасым ханның қасқа жолы» заңындағы аламан міндеті мен ердің құны қаралатын ереже:
- «Жәнібек ханның ұлдарының арасында аса белгілі болғаны Қасым хан еді» деп жазған ортағасырлық ғұлама:
- М. Х. Дулати дерегіндегі Қасым хан кезіндегі халық саны:
- «Қазақ сұлтандары мен хандарының бірде-біреуі бұл халықты дәл Қасым хан сияқты бағындыра алмаған» деп жазған автор:
- 1473–1511 жылдары Қазақ хандығын басқарған хан:
- Моғолстан билеушісі Саид ханның Шығыс Түркістанға көшіп кетуі Қасым ханның Жетісудағы билігінің ______ себеп болды:
- Мұхаммед Хайдар Дулати өз деректерінде Қасым ханның қай жылы қайтыс болғанын көрсетеді:
Тақырып бойынша тест тапсырмаларын құрастыру кезінде сұрақтарды нақты дерекпен және бірмәнді жауаппен толықтыру ұсынылады.