Қазақтың қолөнері жалпы қазақ мұраларының даму жолындағы, мәдениеттің ішіндегі негізгі бір саласы
Сабақтың мақсаты мен күтілетін нәтижелері
Бұл сабақ Фариза Оңғарсынованың «Оюлар» өлеңіне түсінік беруге бағытталады. Негізгі мақсат — оқушылардың сыни тұрғыдан ойлауын қалыптастыру, интерактивті байланыс арқылы өз ойын ашық жеткізуіне мүмкіндік беру және топ ішінде еркін сөйлеу мәдениетін дамыту.
Оқыту нәтижесі
- Сыни ойлау дағдылары нығаяды, ой қорытуға үйренеді.
- Өз ойын сенімді әрі дәлелді түрде айтуға дағдыланады.
- Өзін-өзі бағалау және өзгелерді әділ бағалау мәдениеті қалыптасады.
- Диалогтік оқыту барысында өзін-өзі реттеу дағдылары дамиды.
Негізгі идея
Диалог пен топтық жұмыс оқушыларға өз пікірін еркін білдіруге, өзгенің ойын тыңдауға, жеке ізденіспен қатар жұптық және топтық зерттеуге қызығушылық танытуға жағдай жасайды.
Сабақ барысы: кезеңдер мен тапсырмалар
1) Психологиялық дайындық
Оқушылар шеңбер құрып, қол ұстасып бір-біріне тілек айтады. Мұғалім сабаққа бағыт беріп: «Сендерге сәттілік тілеймін» деп қолдау көрсетеді.
2) Қызығушылықты ояту
Суретпен жұмыс арқылы тақырыпқа шығу ұсынылады. Сұрақтар:
- Бұл кімнің суреті?
- Суретте қандай бейне көріп тұрсыңдар?
- Ортасында қандай ою-өрнек бейнеленген?
- Бүгінгі сабақтың тақырыбы қандай болуы мүмкін?
Тақырыпты нақтылау үшін оқушылар 1-ден 6-ға дейін ретімен санап шығады. Осыдан кейін сынып 3 топқа бөлінеді, топ жетекшісі және екі көмекші тағайындалады:
1-топ
Зерттеушілер
2-топ
Оюлар
3-топ
Тарихшылар
3) Өлеңмен жұмыс
- Өлеңді мәнерлеп оқу.
- Құрылымына талдау жасау (шумақ, тармақ, ұйқас, ырғақ).
- Түсініксіз сөздерге түсінік беру.
4) Ой қозғау: ою-өрнек туралы сұрақтар
- Қазақ оюының қанша түрі бар?
- Ою-өрнекті кімдер зерттеген?
- Қазақ оюлары қандай тарихи жәдігерлерде кездеседі?
- Ою-өрнектің шығу тарихын білеміз бе?
Осы сұрақтар аясында әр топқа сурет қиындысы және тақырыпқа сәйкес құнды мәтіндер таратылып, мазмұнынан маңызды деректерді іріктеу тапсырылады.
Мәтіндер топтамасы: дерек, дәстүр, мәнер
1-мәтін: Ою-өрнек өнерінің мәдени маңызы және зерттелуі
Ою-өрнек өнері — халықтың рухани-эстетикалық танымымен біте қайнасқан, этнографиялық мәні терең құндылық. Ол ұлттық мәдениетті айқындайтын аса маңызды сала ретінде бағаланады.
Зерттеушілер бұл өнердің тарихын, ерекшеліктері мен дамуын зерделей отырып, оны жаңғыртып, дамытатын шеберлер еңбегінің әрдайым жеткілікті деңгейде көріне бермейтінін айтады. Сондықтан шеберлер шығармашылығын жүйелі талдап, әділ бағалау қажеттігі алға шығады.
Осы бағытта Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі, суретші-педагог Сапар Асқарұлы Төленбаев еңбегі ерекше аталады. 2003 жылы Алматыкітап баспасынан шыққан, ұлттық өнерді зерттеуші Маргарита Шахметқызы Өмірбекованың ою-өрнек туралы көлемді альбом-энциклопедиясында (283 бет) Төленбаевтың 1323 ою-өрнек үлгісі қамтылған.
Кітаптың теориялық бөлімінде ұлттық ою-өрнек саласында зерттеу жасаған ғалымдар — Ә. Марғұлан, Ө. Жәнібеков, Т. Бөсенов, С. Қасиманов сияқты тұлғалар қатарында С. А. Төленбаев еңбегіне де тоқталып, оның көркемдік және практикалық маңызы түсіндіріледі.
2-мәтін: Дәстүр, археология және ою-өрнектің тарихи ізі
Қазақтың дәстүрлі ою-өрнегі — көне дәуірден бері үзілмей жалғасып келе жатқан мәдени мұра. Ол Ұлы Дала кеңістігінде қалыптасқан далалық өркениеттің көркем қолөнері арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріліп, халқымызды әлемге танытқан құндылықтардың бірі.
Мәдениеттер арасындағы ықпалдастық үзілмей келе жатқанын тарихи үдерістер дәлелдейді. Л. Н. Гумилев көшпелілер мәдениетінің біздің дәуірге дейінгі I ғасырда ерекше дараланғанын, тіпті XVIII–XIX ғасырлардағы көшпелілер мәдениетінен де биік болғанын атап өтеді.
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазақтың дәстүрлі қолөнері ең жоғары даму сатысына көтерілді. Бүгінгі күн талабы — ұлттық мәдениетті тану және терең зерттеу.
Археологиялық деректер де сабақтастықты айғақтайды: б.з.д. V–III ғасырлардағы сақ дәуірінің Пазырық қорғандарынан табылған өрнектер қазіргі ою-өрнекпен үндес. Сондай-ақ Берел қорғанынан табылған алтын бұйымдардағы аң стилі зергерлік өнердің ерте дамып, биік шеберлікке жеткенін көрсетеді.
Ою-өрнек (латын тілінен аударғанда «әсемдеу», «сәндеу») — заттарды және архитектуралық ғимараттарды әшекейлеуге арналған, ырғақ пен қайталануға негізделген өрнек-нақыш жүйесі. Ол қазақ халқының қалыптасуымен және аймақтағы өзге халықтар мәдениетімен байланыста дамыды. Мұны Айша бибі, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты ескерткіштерден айқын көруге болады.
3-мәтін: «Мүйіз» өрнегі және оюлардың түрлері
Мүйіз өрнегін қазақ ою-өрнегінің төркіні деуге болады: көптеген жаңа элементтер осы негізде жасалып, атаулары өзгеріп отырған. Қолөнер шеберлері мүйіз элементтерін түрлі композицияға біріктіріп, бұйымға үйлесімді қолданады.
Негізгі атаулар: қошқармүйіз, арқармүйіз, бұғымүйіз, қырықмүйіз, қосмүйіз, сыңармүйіз, сынықмүйіз, төртқұлақ, түйетабан, сыңарөкше, қосалқа, құсқанаты, қазтабан және т.б.
Мүйіз өрнегі ұсақ та, ірі де болып кездеседі: ұсақ түрлері сүйек, мүйіз, ағаш сияқты нәзік қолөнерде қолданылса, ірі түрлері сырмақ, текемет, алаша, кілем және сәулет өнерінде кең таралған.
Қолданылатын бұйымдар
- Үй жиһаздары: кілем, сырмақ, текемет, алаша, көрпе, түскиіз, шымши.
- Тұрмыстық заттар: саба, күбі, ожау, жүкаяқ, торсық, сандық.
- Қару-жарақ және ат әбзелдері: қынап, оқшантай, ертоқым, айыл.
Негізгі үлгілердің қысқаша сипаттамасы
- Қосмүйіз — жануарлардың қос мүйізін бейнелейді; киім мен бұйымдарды әшекейлеуде кең қолданылады.
- Тоғызтөбе — көне өрнек; Айша бибі күмбезі кірпіштерін өрнектеуде қолданылған.
- Қошқармүйіз — ең танымал ою; текемет, сырмақ, басқұр, алаша, кілем және зергерлік бұйымдарда жиі кездеседі.
- Қырықмүйіз — көп тармақты, бір-бірімен жалғасқан композиция; сәулетте де мол ұшырасады.
Мағыналық қыр
Қазақ оюында мал мен аңның қос мүйізін, түйенің қос өркешін бейнелеу симметриялық тепе-теңдік үшін ғана емес, сондай-ақ береке-бірлік пен көбеюдің символы ретінде де түсіндіріледі.
Топтық жұмыс, алмасу және талдау
Тапсырма: деректерді жинақтау
Әр топ өз атауына сай бағытта жұмыс істейді: зерттеушілер — зерттелген деректерді, «Оюлар» тобы — ою түрлерін, тарихшылар — тарихи жәдігерлер мен дәлелдерді табады. Оқушылар суреттерді құрастырып, плакатқа жапсырады және мәтіннен алған құнды деректерін қысқаша жазып шығады.
Алмасу: түсіндіру және бақылау
Топ басшылары мен бақылаушылар ауысады. Әр топ өз жинаған материалын келесі топқа түсіндіріп, сұрақтарға жауап береді және өзара бақылау жүргізеді.
Сергіту сәті
«Оюлардың түрлері» тақырыбында қысқа бейнематериал көрсетіледі.
Талдау сұрақтары
Үш топқа да тақтадан суреттер тізбегі көрсетіліп, төмендегі сұрақтар бойынша ой қорыту ұсынылады:
- Бұл суреттерден нені байқадыңдар?
- Басқа ұлттар біздің оюларымызды пайдалана ма? Бұл қаншалықты дұрыс?
- Біз өз оюымызды, мәдениетіміздің бір бөлігі ретінде жүйелі түрде насихаттап жүрміз бе?
- «Жумон» сериалынан қазақ оюларын көргенде қандай ой туды?
Әр топ өз бағытына сай дәлел келтіріп, пікірін қорғайды.
Қорытынды бөлім: үй тапсырмасы, бағалау, рефлексия
Үй тапсырмасы
Өздерің білетін ою-өрнек түрлерін жазып келу.
Бағалау
Жинақтық бағалау арқылы үш топ бір-бірін критерийге сүйеніп бағалайды.
Рефлексия
- Білдім: бүгін қандай жаңа ақпарат алдым?
- Білемін: бұрыннан нені білетін едім?
- Білгім келеді: қандай сұрақ әлі ашық қалды?