Жинақта Қазақтың ежелгі тарихында әулие атанған тұңғыш әйел
Қазақ тарихындағы әйелдер: Ұмай ана
Аты аңызға айналған аналардың алдыңғы қатарында Ұмай ананың есімі аталады. Қазақ тарихында әулие деп танылған тұңғыш әйел ретінде оның есімінің «Жүз тұңғыш» жинағына енуі заңды. Жинақта Ұмай ана «Қазақтың ежелгі тарихында әулие атанған тұңғыш әйел, қазақ әйелдерінің сыйынатын тұңғыш енесі» деп сипатталып, ол туралы барынша толық мәлімет беруге ұмтылыс жасалған.
Дәуірі
Кей деректерде Ұмай ана біздің дәуірімізге дейінгі ІІ ғасырда өмір сүрген делінеді.
Тегі
Арғын Аспар есімді кісінің қызы екені айтылады.
Деректердің әркелкілігі
Ұмай ана туралы мәліметтер бірізді емес. Бір деректе оның он үш бала көтергені айтылады. Енді бір нұсқада Ұмай ананы алған кезде Елсаудың жасы жетпістен асып кеткені көрсетіледі. Осындай алшақ пайымдар Ұмай ананың тұлғасы мифологиялық әрі тарихи қабаттардың түйіскен тұсында тұрғанын аңғартады.
Негізгі ой
Ұмай анаға қатысты әңгімелердің көпқабатты болуы — оның бейнесінің халық жадында кең тарағанын және әр дәуірде әр қырынан түсіндірілгенін көрсетеді.
Қазақ дүниетанымындағы орны
Ана мен сәбиді қорғаушы
Қазақ халқы басқа да көптеген түркі тектес халықтар секілді Ұмай ана босану кезінде әйелге жәрдемдесіп, сәбиді түрлі пәледен (албасты және т.б.) қорғайды деп сенген. Ұзақ уақыт бала көтермеген немесе сәбилері шетінеп кеткен әйелдер Ұмай анаға сыйынған.
Сенім формуласы
Дәстүрлі түсінікте: «Аспанда — Тәңірі, жерде — Ұмай ана» деген таным кең тараған.
Жазба ескерткіштер мен археологиялық деректер
Орхон мәтіндеріндегі Ұмай есімі
Ұмай есімі Моңғолиядағы Тоныкөк пен Күлтегінге арналған көне түркі жазбаларында кездеседі. Иоллығ-тегін жазған Күлтегін мәтінінде: «Ұмай текті анам қатынның құтына (бағына) інім Күлтегін ер атанды» деген жолдар бар. Тоныкөк ескерткішінде: «Тәңірі, Ұмай, киелі Жер-су ықыласын берген екен» деп беріледі.
Бұл мәтіндерде Ұмай ана кей зерттеушілердің пайымынша, өмірде болған тарихи тұлға ретінде де қабылданады.
Табылған тас мүсін
2012 жылы Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институтының ғылыми қызметкері Алексей Рогожинский бастаған археологиялық-этнографиялық экспедиция Алматы облысы Жамбыл ауданынан Ұмай ананың тасқа қашалған мүсіні табылғанын жариялады.
Мәліметке қарағанда, мүсін біздің дәуірімізге дейінгі VII–VIII ғасырларға жатқызылған. Экспедиция жазбаларында бұған дейін де Ұмай бейнесі көне түркілер мекенінен бес рет табылғаны айтылады.
Қастерлеу белгілері
Ұмай атының қадірі ерекше болғандықтан, оған «Ұмай бек», «Қатун-чор» сияқты атақтар телінеді.
Қорытынды пайым
Жазушы Б. Нұржекеұлы Ұмай енені «әлдебір аспандағы аңыз бейне емес, нақты тарихи тұлға; жай әйел емес, қасиетті, ел-жұрттың басын біріктірген әулие ене» ретінде тану — тәрбиелік мәні бар ұстаным екенін атап өтеді. Ұмай ана бейнесі осылайша түркілік дүниетаным, қазақы ғұрып және жазба дерек түйіскен кеңістікте бүгінге дейін маңызын сақтап келеді.
Дереккөз
Жолдасбеков М., Сартқожаұлы Қ. Орхон ескерткіштерінің толық атласы. Астана, 2005.