Сабақтың оқу жабдығы
§21. Гидросфера: Жердің су қабығы
Су — тіршіліктің негізі. Ол табиғатта үздіксіз қозғалыста болады: буланады, бұлтқа айналады, жауын-шашын болып жерге түседі, жерге сіңеді және өзендер арқылы қайтадан теңіздер мен мұхиттарға құяды. Бұл үдеріс дүниежүзілік су айналымы деп аталады.
Өткенді қайталау (сұрақтар)
- Қандай топырақ түрлері құнарлы болып келеді?
- Пайдалану саласына қарай пайдалы қазбаларды қандай топтарға бөлеміз?
- Тау жынысынан топырақтың қандай айырмашылығы бар?
- Жанартаулардың атқылауы нені білдіреді?
Жаңа тақырып: «Су тамшысының саяхаты»
Су айналымын елестетудің ең ыңғайлы жолы — бір су тамшысының «саяхатын» қадағалау. Ол мұхиттан көкке көтеріліп, бұлтқа айналып, жауын болып қайта түседі де, ақырында өзендермен қайтадан мұхитқа оралады.
I. Булану
Булану Жер бетінде үнемі жүріп жатады: мұхит, теңіз, өзен, көл және топырақ бетінен су буға айналып атмосфераға көтеріледі. Күн неғұрлым жақсы қыздырса, булану соғұрлым жылдам болады.
Сандар (жылдық шамалар)
- Мұхит бетінен булану 449 000 км³ (86%)
- Құрлық бетінен булану 61 000 км³
Не болады?
Атмосферадағы ауа ағындары су буын ілестіріп, оны басқа аймақтарға тасымалдайды. Осылайша ылғал мұхиттан құрлыққа да жетеді.
Ойлануға арналған сұрақтар
- Көктемде қар тегіс жерде ме, әлде орман ішінде ме тез ериді? Неліктен?
- Неліктен өзендер үнемі ағып жатады? Олар неге таусылып қалмайды?
- Теңізге көптеген өзендер құйса да, неге теңіз деңгейі шексіз көтеріліп, құрлықты су басып кетпейді?
II. Конденсация: бұлттың түзілуі
Атмосферадағы суларды кейде бейнелі түрде «бесінші мұхит» деп атайды. Жоғары көтерілген су буы суық ауа қабаттарымен кездескенде, алдымен өте ұсақ тамшыларға (шамамен 0,01 мм) айналады. Тамшылар бірігіп, бұлт түзіледі. Бұл үдеріс конденсация деп аталады.
Су бір күйден екінші күйге температураға байланысты ауысады: салқындаса — конденсация жүреді, ал температура 0°С-тан төмен болса, жауын-шашын көбіне қар түрінде түседі.
III. Жауын-шашын және судың қайта оралуы
Бұлттардан жауын-шашын мұхитқа да, құрлыққа да түседі. Су жерге сіңіп, жер асты суын толықтырады, бұлақтар мен өзендер арқылы қайтадан теңіздер мен мұхиттарға қосылады.
Сандар (жылдық шамалар)
- Жағалау мен мұхит бетіне түсетін жауын-шашын 403 000 км³
- Құрлыққа түсетін жауын-шашын 107 000 км³
Негізгі қорытынды
Судың осы тұрақты қозғалысы — су айналымы. Ол мұхит пен материк арасында ылғал мен жылудың алмасуын қамтамасыз етеді.
Су айналымының маңызы
Жүйелердің жаңаруы
Айналым нәтижесінде мұхит сулары шамамен 3 мың жыл ішінде жаңарады, ал атмосферадағы су буы орта есеппен 10 күн ішінде толық ауысады.
Табиғи үдерістер
Су — қуатты еріткіш. Ол тау жыныстарының үгілуін жылдамдатады, ұсақ бөлшектерді тасымалдап, ойпаң жерлерге шөгінді ретінде жинақтайды.
Бекіту
Сұрақ: гидросфера дегеніміз не?
Үй тапсырмасы
- Неліктен тұщы суды қорғау керек екенін түсіндіріңіз.
- Судың ластану себептерін және тазалау жолдарын (мысалдармен) көрсетіңіз.
- Параграф мазмұнын қысқаша мазмұндап келіңіз.
Көрнекілікке арналған ескерту
Мәтіндегі «орман», «өзен», «теңіз/көл», «қар» туралы тапсырмаларға сәйкес иллюстрацияларды (атластан, слайдтан немесе плакаттан) қоссаңыз, су айналымының кезеңдері оқушыларға айқынырақ көрінеді.