Итпен құда болсаң боқпен той етерсің
Құда — құдағи туралы мақал-мәтелдер
Қазақ мақал-мәтелдерінде құдалық — екі әулетті жақындастыратын үлкен байланыс, ал құда мен құдағи — сол байланыстың сыйластық пен сынға толы қос тірегі ретінде суреттеледі. Төмендегі нақылдар құдалықтың қуанышы, әзілі, әлеуметтік салмағы және қарым-қатынастағы нәзік реңктерін ықшам әрі өткір жеткізеді.
Құда таңдаудың өз өлшемі бар
- Құл құдасын табады.
Арақашықтық: ас та, сөз де еріп келеді
- Алыс жерге құда болсаң, түйе-түйе ас келер.
- Жақын жерге құда болсаң, түйе-түйе сөз келер.
Мұнда «түйе-түйе» тіркесі мөлшерді, көптікті аңғартады: алыс болса — сый-сыяпат мол, жақын болса — әңгіме де, сөз де көп.
Әлеуметтік теңдік пен тіршілік салмағы
- Бай мен бай құда болса, арасында жорға жүреді.
- Кедей мен кедей құда болса, арасында дорба жүреді.
- Бай мен кедей құда болса, ілінісіп зорға жүреді.
Нақылдардың түйіні — құдалықта сыйластық қана емес, тұрмыс деңгейі де қарым-қатынастың ырғағына әсер етеді.
Сөздің салмағы: бардың да, жоқтың да өз үні бар
Бар барын айтады, Жоқ зарын айтады, Құда базына айтады, Құдағи назын айтады.
Бұл шумақта мінездің де, көңілдің де ашық айтылатын тұсы бар: әркім өз күйін, өз назын өз тілінде жеткізеді.
Әзіл астарындағы ескерту
Итпен құда болсаң, боқпен той етерсің.
Құда таңдаудағы жауапкершілікті өткір теңеумен ескертетін мақал: жараспайтын орта — жараспайтын нәтиже әкеледі.
Билік пен беделдің бейнесі
Қараның таққа мінгені — бір-біріне құда түскені.
Бұл сөз билікке жетудің де, құдалық құрудың да қоғамдағы мәртебелік салмағын қатар қоя отырып бейнелейді.