Арғымақ атта сын болмас өлеңін мәнерлеп оқыту
Абыл Тілеуұлының «Арғымақ атта сын болмас» толғауын оқытуға арналған сабақ құрылымы
Бұл материал Абыл Тілеуұлының шығармашылығын танытуға және «Арғымақ атта сын болмас» толғауы арқылы оқушылардың талдау, мәнерлеп оқу, пікір айту мәдениетін дамытуға бағытталған.
Сабақтың мақсаты
Оқушыларды ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы деректермен таныстыру; туған әдебиет тарихына құрметпен қарауға, ұлтжандылыққа тәрбиелеу.
Күтілетін нәтиже
Мәнерлеп оқу, ауызша тіл мәдениетін сақтау, шығарманы талдау және топта жұмыс істеу дағдылары қалыптасады.
Сабақ әдісі
Сын тұрғысынан ойлау стратегиялары.
Сабақ барысы
Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу, кезекшімен қысқаша сұхбат; оқушылардың сабаққа қатысуын бақылау.
- Үй тапсырмасын тексеру: Ш. Қанайұлының «Зар заман» толғауынан үзінді; ақын туралы ізденген мәліметтер; дәптерлерді қарау.
Қызығушылықты ояту (ой шақыру)
Жырау дегеніміз кім?
Жырау — жырды өз жанынан шығарып айтатын және эпикалық дастандар мен толғауларды орындайтын халық поэзиясының өкілі.
Жыршы дегеніміз кім?
Жыршы — жырды айтушы әрі таратушы. Жыршылар домбыра немесе қобыз сүйемелдеуімен мақамдап, әндетіп орындайды.
Дәстүр жалғастығы
Оқушылар дәстүр жалғастығы ұғымын өз түсінігі бойынша талқылайды: әдеби мұраның ұрпақтан ұрпаққа ауысуы, үлгі мен мектептің сақталуы.
Ақпарат жинау
Ассоциация: «Жыр»
Жыр — қазақ халық поэзиясындағы 7–8 буынды өлең өлшемі, поэзиялық шығарма жанры. Қазақ ауыз әдебиетіндегі батырлар жыры, тарихи жырлар, лиро-эпостық жырлар, жоқтаулар, жыраулар поэзиясы, толғаулар, термелер және өзге де көптеген үлгілер осы өлшемге құрылады.
Ассоциация: «Толғау»
Толғау — терең азаматтық әуені бар, қоғамдық-әлеуметтік, саяси-философиялық тақырыптарды көтеретін жанр. Негізгі бейнелеу тәсілі — дидактика. Құрылысы көбіне тирада пішінді, буын саны аралас болып келіп, кейінгі кезеңдерде біртіндеп тұрақталған. Толғау ауызша таралып, біздің заманымызға дейін ауызша жеткен; бір мақаммен, музыкалық аспап сүйемелдеуімен орындалады.
Жаңа сабақты меңгерту: Абыл Тілеуұлы (1777–1864)
Абыл Тілеуұлы — XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырда өмір сүрген суырыпсалма ақын-жырау, бұрынғы ақын-жыраулар дәстүрін жалғастырушы. Маңғыстауда туып-өскен, бүкіл Атырау аймағына кеңінен танылған. Әкесі Тілеудің тұрмысы төмен болған.
- Алғашқы басылым
- 1924 ж. — «Арғымақ атта сын болмас»
- Жинақтар
- 1967 ж. хрестоматия, 1972 ж. «Ақберен»
- Зерттеу дерегі
- Қ. Сыдиықов (1965) — жаңа мәліметтер
Абыл Атырау өңірін, қарақалпақ және түрікмен елдерін аралап, өзге ақындармен өнер сайыстырған. Көп өлеңі ұмытылғанымен, бізге негізінен өмірінің соңғы кезеңіндегі арнау-толғаулар, нақыл сөздер мен термелер жетті. Осы аз да болса мұрасына сүйеніп, Абылдың өз дәуіріндегі әдебиетке елеулі үлес қосқан талант екенін аңғаруға болады.
Оны кейінгі ақындар ұстаз тұтқан: Мұрат, Нұрым, Қашаған, Ақтан, Сәттіғұл сияқты тұлғалар Абылдың талантына жоғары баға берген. Өлеңдері көбіне ауызша тараған.
Толғаудың негізгі идеясы
Өлеңде «тіршілікте артыңда із қалдыру» идеясы көркем салыстырулар арқылы беріледі: адамға да, табиғатқа да мән беретін өлшем — ізгі іс пен берекелі мұра.
Ақынның азаматтық мінезі
Баймағамбет, Қайыпалды сұлтандармен кездескен тұстағы батыл сөздері оның шындықты айтудан тайынбағанын, хан алдында да мінін бетке баса алғанын көрсетеді.
«Арғымақ атта сын болмас» (үзінді)
Арғымақ атта сын болмас, Қиған қамыс құлақсыз. Азаматқа сын болмас, Арты болса тұяқсыз. Айдын көлде сын болмас, Жағасы болса құрақсыз. Асқар тауда сын болмас, Бауыры болса бұлақсыз. Ақ киікке сын болмас, Арты болса лақсыз. Жеті арнада сын болмас, Аяғы болса тұрақсыз.
Насихат сипаты бар шумақтар (үзінді)
Дүниеде дертті кісі ойнап күлмес, Ер білер қадіріңді, сұлтан білмес. Кірпігі арғымақтың кіржік тартса, Жабыдай ол жазылып көтерілмес. Жадырап жаз шықпаса, күн жылынып, Баласы шаруаның егін екпес. Шалғысы лашынның салғырт тартса, Ілер деп қаз баласы қайғы шекпес.
Айтыстары туралы
Абыл Тілеуұлы айтыс өнерінде де шебер болған. Бізге жеткен айтыстары: Балдай қызбен айтысы, Сушы қызбен сөз жарыстыруы, Нұрымды сынауы, Шерниязбен кездесуі. Ақын шешендігімен, өмірлік тәжірибесінің молдығымен ерекшеленген.
Баймағамбетке айтқаны (үзінді)
Бопайдан туған әкең Айшуақ хан, Табаның таймай тұр-ау мінген тақтан. Дәлірек дажал сынды дәрежеңді, Деп жүрсің Құдай қорып, қыдыр баққан... Ер өлді деп етек бұлап жылайтұғын Байеке-ау, қай ісің бар елге жаққан?!
Қайыпалдыға айтқаны (үзінді)
Жүр едім, тақсыр, сені дара біліп, Халыққа жазықсыздан салдың бүлік. Бұланның бүйірінен жебе тисе, Бұл оны қайғырмайды жара біліп.
Сұлтанға қарата сын (үзінді)
Баймағамбет өзіңнен арт десе, Ұстайды сонда сенің жының, тақсыр. Қолдаған сол сұлтанды губернатор, Өзгеден артық па еді дінің, тақсыр. Хиуаның қонышына кіріп кеттің, Бір уыс болмаса игі еді күнің, тақсыр?!
Бұл жолдарда ақын сұлтанның іс-әрекетін құптамай, шындықты бетіне басып айтады.
Мағынаны ажырату
1) Мәнерлеп оқу
«Арғымақ атта сын болмас» өлеңін мәнерлеп оқыту.
2) Идеясын ашу
Өлеңнің негізгі ойы мен тәрбиелік маңызын талқылау.
3) Құрылымдық талдау
- 3 шумақ, 12 тармақ
- 2 бунақ
- 7–8 буын
- Ұйқас: а–б–а–б (шалыс ұйқас)
Теориялық білімді қайталау
Негізгі ұғымдар
- Шумақ
- Өлең сөзде бірнеше тармақтың белгілі ретпен топтасуы.
- Тармақ
- Өлеңнің әрбір жолы.
- Бунақ
- Өлең тармағының ырғақтық құрылысындағы бөлшек; сөз өлшемі, ырғақтық пауза.
- Буын
- Сөйлеу мүшелерінің тұтас қимылынан пайда болған бір немесе бірнеше дыбыстық тіркес.
- Ұйқас
- Өлең тармақтарындағы аяққы сөздердің дыбыстас естілуі, үндестігі.
Ұйқас түрлеріне шолу
Қара өлең ұйқасы, шұбыртпалы, ерікті, кезекті, шалыс, егіз, аралас ұйқастар.
Бұл сабақта өлеңнің ұйқас ерекшелігі шалыс ұйқас ретінде қарастырылады.
Рефлексия
Талқылау бағыттары
- Ақынның туған жылы, өскен жері
- Өлең-дастандары мен айтыстары
- Көтерген мәселелері
- Өлеңдерінің тәрбиелік мәні
Негізгі ойды түйіндеу
Оқушылар «із қалдыру» ұғымын жеке өмірлік тәжірибесімен байланыстырып, өлеңдегі көркем салыстырулардың мәнін қысқаша тұжырымдайды.
Бағалау
Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалау; оқудағы ілгерілеуді ауызша кері байланыспен нақтылау.
Үй тапсырмасы
Жаттау
«Арғымақ атта сын болмас» өлеңін жаттау.
Оқу
«Қырымның қырық батыры» толғауын оқу, мазмұнымен танысу.