Наурыз - өте көнеден келе жатқан мейрам
Тарихи-танымдық мәтін
Наурыз мейрамының тарихи түп-тамырына үңілсек, халқымыздың ежелден үзілмей жеткен көне салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары рухани, мәдени және адамгершілік дүниеміздегі ең қымбат қазыналардың бірі екенін көреміз.
Салт-дәстүрдің орны мен мәні
Адамзат баласының өзін қоршаған ортамен қарым-қатынасы негізінде қалыптасқан халықтық салт-дәстүрлер мен ғұрыптар үш үлкен топқа бөлінеді: діни әдет-ғұрыптар, маусымдық халықтық мерекелер және отбасылық той-томалақтар.
Діни әдет-ғұрыптар
Бұл топқа өте ертеден қалыптасқан түрлі ырым-сырым, наным-сенімдермен бірге зороастризм, будда, шаман және ислам діндерінен енген рәсімдер жатады.
Маусымдық халықтық мерекелер
- Жыл басы тойы — Наурыз
- Жаз тойы — Қымызмұрындық
- Күз мейрамы — Мизам (шопандар тойы мен сабантой)
- Қыс тойы — Соғым
Адам баласы дүниеге келген сәттен бастап өмірінің соңына дейін сан ғасырлық наным-сенім, таным-түсінік және қоғамдық дамудың тәжірибесі жинақталған салт-дәстүрлер аясында өмір сүреді. «Халқым қандай десең, салтымнан сынап біл» деген сөз де тегін емес: салт-дәстүрден ұлттың мінез-құлқы, үлгі-өнегесі, зердесі, даналығы мен даралығы, шешендігі мен тапқырлығы, ақыл-ойы, сондай-ақ жаратушы мен жаратылысқа, жанды-жансыз әлемге деген моральдық-этикалық көзқарасы танылады.
Осы тұрғыдан алғанда, салт-дәстүр — халықтың рухани өзегі, мәдениетінің діңгегі, тілінің тірегі.
Наурыздың көне бастаулары
Наурыз — өте көне мейрам. Бұл мерекенің нақты қай уақыттан бері тойланып келе жатқанын дөп басып айту қиын: бүгінге дейін ол жер шарындағы көптеген халықтардың дәстүрлі мерекесіне айналды.
Көшпелілердің уақыт туралы түсінігі
Көшпелілердің байырғы астрономиялық түсінігі бойынша, әрбір жыл алты ай жаз (йас) және алты ай қыс (қыш) болып бөлінген. Тіліміздегі «алты ай жаз бойы», «ала жаздай», «алты ай қыс бойы», «ала қыстай» сияқты тіркестер — сол түсініктің жаңғырығы.
Жаз айларында дүние кеңіп, шаруадан мойын босап, қуаныш пен шаттық жайлайтындықтан — жағымды кезең саналған. Ал қыс айлары суық, аштық, жұтпен байланысты болғандықтан — жағымсыз кезең ретінде қабылданған.
Жақсылық пен жамандық туралы көне сюжеттер
Ежелгі адамдардың жақсылық пен жамандыққа жан бітіріп, оларды адам бейнесінде айтыстырып, күрестіргені туралы деректер көне жазбаларда сақталған. Мұндай сарындар біздің дәуірімізге дейінгі қасиетті «Авеста» кітабында, ХІ ғасырдағы түркі тілдерінің энциклопедиясы «Диуани лұғат ат-түрк» еңбегінде, сондай-ақ қазақтың қиял-ғажайып ертегілерінде де қайталанып отырады.
Соғдылық дәстүр
Жақсылық — Ахуромазда, жамандық — Ахирман деп аталған.
Қазақы атаулар
Бұрынғы қазақтар жақсылықты — Кие, жамандықты — Кесір, қысты — Зымыстан, жазды — Табысқан деп атаған.
Жыл есебі
Қазақтар жылды әрқайсысы отыз күннен тұратын он екі айға бөлген.
«Бес қонақ» және «өліара» ұғымы
Жыл соңында санатқа кірмей қалатын 5 (кейде 6) күн «бес қонақ» деп аталады. Парсы дәстүрінде бұл күндер фэнджи, ал сотистік күнтізбеде эпагоменай (шолақ ай) деп белгілі.
Ежелгі сенім бойынша, жақсылық пен жамандықтың өмір үшін арпалысы осы санатқа кірмейтін уақыт аралығына сәйкес келеді. Халық тілінде бұл қысталаң шақ «өліара» деп аталған.
Өліара кезіндегі тыйымдар
- Жолаушыға шықпаған, қоныс аудармаған.
- Жиын-той жасамаған.
- Мал сойып, қонақ шақырмаған.
- Ақсақалдар «апыр-ай, қайтер екен» деп, ауыл иттерін де үргізбеген.
Наурыздың шығу тегі туралы пайым
Қыс пен жаздың, суық пен жылының халық санасындағы осындай қарама-қарсы бейнесі кейбір ғалымдарға Наурыздың төркінін дуалистік түсінікпен байланыстырып, оны Жақсылық пен Жамандықтың, Қыс пен Жаздың, Суық пен Жылының, Қайырымдылық пен Қатыгездіктің күресінен туған мереке деп түсіндіруге негіз болған.
Алайда халық даналығында «Екі жарты — бір бүтін», «Бірлік болмай, тірлік болмас», «Тіршілік көзі — бірлікте» деген тұжырымдар бар. Осы ойларға үңілсек, ата-бабаларымыздың жаратылыс жайындағы түсінігі тек қарама-қарсылыққа емес, бірін-бірі алмастырып отыратын үйлесімді тұтастыққа негізделгенін байқаймыз. Яғни тіршілік бірліктен, жарасымнан өрбиді.
Жыл басы
Көшпелілер жыл басын Наурыздан бастаған.
Автор туралы мәлімет
№159 гимназияның тарих және құқық пәндерінің мұғалімі — Асанбекова Г. С.