Автомобиль қозғалтқыштары
Автомобиль қозғалтқыштары: жалпы құрылысы және басты бөлшектері
Қозғалтқыш — энергияны механикалық жұмысқа айналдыратын машина. Автомобильдерде көбіне поршеньді іштен жану қозғалтқыштары қолданылады: төрт тактілі бензинді және дизельді.
Неліктен 4 тактілі кең таралған?
Екі тактілі қозғалтқыштармен салыстырғанда төрт тактілі қозғалтқыштардың тиімділігі жоғары және жұмыс үдерісі тұрақтырақ.
Негізгі түрлену
Жану кезінде пайда болған жылу энергиясы поршеньді қозғап, әрі қарай айналмалы қозғалысқа айналады.
Поршеньді қозғалтқыштың негізгі өлшемдері
Поршеньді қозғалтқыштың негізгі сипаттамаларына поршень жүрісі, цилиндр диаметрі, цилиндрлер саны, сығылу дәрежесі, қозғалтқыштың тиімді қуаты, жанармайдың үлестік шығыны және қозғалтқыштың үлестік салмағы жатады.
Литражы бойынша жіктелуі
- Аса кіші литражды
- Кіші литражды
- Орта литражды
- Үлкен литражды
Өлшемдер мен көлемдер
Поршеннің ең шеткі жоғарғы қалпы — жоғарғы шектік нүкте, ал ең төменгі қалпы — төменгі шектік нүкте.
Бір шектік нүктеден екіншісіне дейінгі аралық — поршень жүрісі (S). Поршеннің бір жүрісінде иінді білік жарты айналым жасайды.
Цилиндр диаметрі — d. Цилиндрдің жұмыстық көлемі V литрмен өлшенеді.
Цилиндр қалпақшасы мен поршень арасындағы кеңістік жану камерасы (сығылу камерасы) деп аталады. Цилиндрдің толық көлемі — жану камерасы мен жұмыстық көлемнің жиынтығы. Қозғалтқыштың барлық цилиндрлерінің жұмыстық көлемі литраж болып есептеледі.
Қозғалтқыштардың жіктелуі
Қозғалтқыштар бірнеше белгі бойынша жіктеледі:
1) Басқару жүйесіне қарай
- Компьютерлі
- Механикалық
- Вакуумды
2) Қолданылатын отынға қарай
- Мұнай өнімдері (бензин, дизель)
- Газ тәріздес отын
3) Қоспа құрау әдісіне қарай
- Қоспаны сыртта құрайтын
- Қоспаны ішінде құрайтын
4) Қоспаның тұтану әдісіне қарай
- Электр ұшқынынан тұтанатын
- Сығылудан тұтанатын
5) Жұмыстық процесіне қарай
- Төрт тактілі
- Екі тактілі
6–7) Цилиндр саны және орналасуы
Саны бойынша: бір, екі және көп цилиндрлі.
Орналасуы бойынша: горизонталь, қиғаш, тік, жұлдызша, V және W тәріздес.
Жұмыс қағидасы: қоспа, жану және қозғалыс
Іштен жанатын қозғалтқыштар әлемде ең кең таралған. Отын жануы үшін оттегі қажет болғандықтан, отын ауамен араластырылады. Тозаңдатылған отынның ауамен белгілі бір салмақтық пропорцияда араласқан қоспасы жанғыш қоспа деп аталады.
Қозғалтқыш жұмыс істегенде цилиндр ішінде жанғыш қоспа қалдық газдармен араласып, жұмыстық қоспаны түзеді.
Цилиндр ішіндегі қоспа жанғанда ұлғайып, поршеньді төмен итереді. Бұл қозғалыс қосиінді-бұлғақты механизм арқылы иінді біліктің айналуына айналады: бұлғақ пен иінді білік ілгерілемелі-кейінді қозғалысты айналмалы қозғалысқа түрлендіреді.
Бензинді және дизельді қозғалтқыштардың айырмашылығы
Бензинді қозғалтқыш
- Отын ауаға карбюратор немесе инжектор арқылы араласады.
- Жанғыш қоспа электр ұшқынымен тұтанады.
- Цилиндр қалпақшасында оталдыру шамы қолданылады.
Дизельді қозғалтқыш
- Жанғыш қоспа цилиндр ішінде түзіледі.
- Қоспа сығылған ауаның қызуынан өздігінен тұтанады.
- Отын цилиндрге форсунка арқылы тозаңдатылып беріледі.
Үнемділік және ерекшеліктер
Дизельді қозғалтқыш бензинді қозғалтқышқа қарағанда, әдетте, үнемдірек. Сығылу дәрежесі жоғары болғандықтан, отынды шамамен 15–25% аз жұмсайды.
Дизель қозғалтқышының кемшіліктері
- Газ қысымы жоғары болғандықтан бөлшектердің беріктігін арттыру қажет, сондықтан қозғалтқыш ауыр әрі көлемдірек болуы мүмкін.
- Оталдыру, әсіресе қыста, қиындау.
Дизель қозғалтқышының негізгі механизмдері мен жүйелері
Автомобильге орнатылған дизельді қозғалтқыш, негізінен, төмендегі механизмдер мен жүйелерден тұрады:
Қосиінді-бұлғақты механизм
Поршеньдердің ілгерілемелі-кейінді қозғалысын иінді біліктің айналмалы қозғалысына айналдырады.
Газ тарату механизмі
Клапандардың жұмысын басқарып, қоспаның/ауаның цилиндрге түсуін және пайдаланылған газдардың шығарылуын қамтамасыз етеді.
Қоректендіру жүйесі
Ауаны және отынды қажетті мөлшерде беріп, инжектор немесе форсунка арқылы отынды тозаңдатып цилиндрлерге жеткізеді.
Майлау жүйесі
Үйкелетін бөлшектерді майлап, салқындатады, сондай-ақ желіну мен күйе қалдықтарын шайып тазалауға көмектеседі.
Салқындату жүйесі
Жану камерасының қабырғаларын, форсунканы, клапандарды артық қызудан қорғайды және қозғалтқыштың қалыпты жылу режимін сақтайды.
Іске қосу жүйесі
Қозғалтқышты оталдыру кезінде иінді білікті айналдыру үшін қажет.