ШЕГЕБАЙ - баланын денсаулыры шегедей берік, мықты болсын деген тілекпен қойылған есім

Төменде қазақ ер азаматтарға, жігіттерге және ұл балаларға қойылатын қазақша есімдер мен олардың мағыналары берілді. Мәтін редакцияланып, емлесі мен сөйлем құрылысы біріздендірілді.

Т әрпінен басталатын есімдер

Мағыналар қазақ, араб, парсы, иран, тәжік, моңғол, тибет және көне түркі дереккөздеріндегі түсіндірулерге сүйеніп берілген.

Табар — Тілеміс

Табар: Қазақ сөзінен: тап + -ар есімше жұрнағы. Мағынасы — «жаңалық тапсын, білімді болып дүниенің сырын ашсын» деген тілек.
Табылған: Бұрын баласы шетінеп кеткен отбасында дүниеге келген сәбиге «жоғалғанымыз табылды» деген ырыммен қойылған. Кейде Табылған орнына Табылған / Табылған емес, қысқаша Табылған деп те айтылады (ауызекі нұсқа: Табылған).
Тағай: Араб тілінен: «нағашы». Синонимдері: Нағашыбек, Нағашыбай.
Тазабек: «Нағыз мықты, берік адам; нағыз бек» деген ұғым.
Тайбек: «Тайға мінгенде құламайтын, мықты, берік болсын» деген тілек. Еркелетіп айтуы: Тайжан.
Тайлақ: Бота мен нардың арасындағы, бір жасар түйе атауы. Түйе атауларынан есім қою ертеде жиі кездескен.
Таймас: Өмірде өз бағытынан, алға қойған мақсатынан қайтпайтын, табанды бала.
Тайшық: Тибет тіліндегі тайши сөзінің өзгерген түрі; көне түркі тілдерінде дәреже атауы ретінде қолданылған. Мағынасы — «аға тәрбиеші, ұстаз; атақты, әйгілі адам».
Тайыр: Араб тілінен: таир — «жоғарыға ұшушы; құс».
Тақыр: Араб тілінен: тахир — «таза, бүлінбеген, бұзылмаған». Нұсқалары: Такир, Тахир.
Талап: Араб тілінен: талаб — «іздену, талап ету, өтініш, тілек».
Талғат: Араб тілінен: «өң, түр, келбет, рең, жүз; әдемілік, сұлулық».
Талқа: Араб тілінен: «таңдаулы, тамаша».
Талмас: «Арымас, шаршамас» деген мағына.
Танабай: Қазақ сөзінен: тана (екі жасар баспақ) + бай. Мал атауларынан есім қою дәстүрі кең тараған. Мәндес нұсқалар ретінде: Бұқа, Бұқабай, Өгізбай, Сиырбай, Бұзаушы және т.б. аталады.
Таңат: Таң атқанда туған балаға қойылған. Біріккен тұлғалары: Таңатқан, Таңатар.
Таңбол: «Ата-ананың сәулесі, маңдайындағы жарығы, бақыты болсын» деген ниет.
Таңсықбай: Көптен күткен, аңсаған кезде туған ұл балаға қойылған.
Тарғын: Көне түркі тілінен: «ашулы, зілді». Қазақ эпосындағы батыр есімі ретінде де белгілі.
Тасболат: «Тас пен болаттай мықты, өмірлі болсын» деген тілек.
Тасемен: «Тасқа шыққан емендей мықты болып, ұзақ жасасын» деген тілек.
Тасқын: «Бала өмірі тасқындай тасып өтсін» деген мән.
Тастай: «Тас сияқты мықты, мәңгілік болсын» деген ниет.
Тастемір: Ата-ананың «тас пен темірдей берік, өмірлі болсын» деген тілегі.
Тастүлек: «Мықты ұрпақ, жеткіншек» деген мағына.
Татубай: «Бақытты, тыныш, бейбіт өмір сүрсін» деген мағына.
Тау: «Шың, асқар, заңғар». Біріккен тұлғалары: Таубай, Таужан, Тауман. Қысқартылған нұсқа: Тауан.
Тауасат: «Өмірдің ең қиын асуларынан аса алатын» деген мән.
Тауфих: Араб тілінен: тавфих — «табыс, жетістік, бақыт; әрекетке көмек, қолдау».
Тахауи: Араб тілінен: «тұқым, ұрпақ».
Тәжі: Иран тілінен: тадж. Біріккен тұлғалары: Тәжібай, Тәжімұрат және т.б.
Тәкім: Араб тілінен: таһим — «нығаю, бекіну, бекініс».
Тәліп: Араб тілінен: таалип — «талапкер, білім ізденуші; сұраушы».
Тәңірбай: Қараңыз: Көкбай.
Тәттібай: «Тәтті»; ауыспалы мағынасы — «тойымды, қадірлі».
Тәуекел: «Батылдық, бел байлау, тәуекелшілдік» мәні бар.
Тәуір: «Жақсы, оңды».

Тегеран — Түлек

Тегеран: Парсы тілінен: тех — «түп», ран — «баурай», яғни «тау баурайының етегі». Тегеран қаласының таудың етегінде орналасуына қатысты түсіндіріледі. Кей деректе «жайлы жер» деген мағына да айтылады.; Ескерту (дерек мәтінінен): «Менің ағамның есімі Тегеран».
Темір: «Бала өмірі темірдей берік, мықты болсын» деген тілек. Синонимі: Тимур.
Темірболат: «Темірдей мықты, берік болады» деген сеніммен қойылған.
Темірбек: Қараңыз: Бектемір.
Темірғали, Темірәлі: Қазақша темір + араб тіліндегі Ғали/Әли (биік, жоғары). Мағынасы — «мықты Ғали (Әли)».
Темірқан: «Темірдей мықты хан». Синонимі: Хантемір.
Темірлан: Құрамы: темір + -лан қосымшасы.
Теміртас: «Темір мен тастай мықты, берік».
Теміртүлек: Темір + түлек. Мәндес: Тастүлек (жеткіншек, өспірім).
Теңізбай: «Байлығы теңіздей шалқыған, дәулетті адам» деген тілек.
Тиес: «Тиісті, тиесілі, қатысты».
Тиянақ: «Тірек, тұрақ, табандылық».
Тоғызақ: Ертеде баланы түрлі бәле-жаладан сақтау үшін ата-ана «сатып алу» ғұрпын жасап, төлем ретінде тоғыз түрлі зат берген. Осындай ырыммен туған балаға Тоғызақ немесе Сатыпалды деп ат қойған.
Тоғызбай: Қойылу сыры Тоғызақ есімімен байланысты.
Тоқан: Көне түркі тілінен: «сұңқар».
Тоқсанбай: тоқсан + бай. «Бала тоқсан жасқа келсін» деген тілекпен, кейде әкесі тоқсан жасқа келгенде туғандықтан да қойылған.
Тоқтар: Ұл бала тұрақтамай шетінеп кете берген отбасында «бала тоқтасын» деген ырыммен қойылған. Түрлері: Тоқтасын, Тоқтамыс, Тұрсын, Тұрбек, Тұрған, Тұрсынбек және т.б. Біріккен тұлғалары: Тоқтарғали, Тоқтархан.
Тоқтыбай: Ертеде «тоқты айы» деген ай атауы болған (қазіргі наурызға сәйкес). Сол айда туған балаға берілген.
Тоқыр: Араб тілінен: «қайырымды, кішіпейіл, ұяң мінезді».
Толағай: «Дәу, алып, қара күші мол болсын» деген тілек.
Толыбек: «Үй тола бала болып, бәрі де бек, әкім болсын» деген ниет.
Толыс: «Жетіле түс, өсе түс, ер жет» деген мағына.
Томан: Моңғол тілінен: тумэн — «он мың», яғни «шексіз көп» деген ұғым. Түрлері: Түмен, Туменбай.
Төбей: «Үлкен, зор».
Төлбай: «Үй балалы болсын, бала көп болсын» деген тілек. Еркелетіп айтуы: Төкен.
Төлебай: Өлген баладан кейін туған балаға қойылған.
Төлғожа: Тұңғыш бала өзінен кейінгілерге аға, бас болсын деген ниет. Біріккен тұлғасы: Төлжан.
Төребек: Көне түркі тілінен: төре — «тәртіп, ереже, заң; әдет-ғұрып, салт» + бек. Біріккен тұлғалары: Төреғали, Төребай, Төрегелді, Төремұрат, Төретай, Төрехан.
Туғанбай: туған + бай: «бай болып туған» деген ұғым.
Тұрғанбек: Қараңыз: Бектұрған.
Тұрдыбек: «Көп жасасын, ұзақ өмір сүрсін» деген тілек. Фонетикалық нұсқасы: Тұрлыбек.
Тұрманжан: Көшпелі өмірде ер-тұрманның орны ерекше болған. «Шебер, епті болсын» деген меңзеумен қойылған.
Тұрсын: Баласы тұрақтамаған отбасында «бала тұрсын» деген ырыммен қойылған.
Тұрсынбай: «Көп, ұзақ жасасын» деген тілек.
Тұрсынбек: «Өмірі берік болсын» деген мағына.
Тұрсынжан: «Жаны аман болсын, көп жасасын» деген тілек.
Тұрымтай: Қыран құс атауы. «Қырандай өткір болсын» деген ниет.
Тұяқбай: тұяқ — «уақ мал (қой-ешкі); ұрпақ, мұра». «Уақ малға бай болсын» және «әкеден қалған ұрпақ, мирас болсын» деген мағынада қойылған.
Түгелбай: «Шексіз бай, ауқатты, әлді болсын» деген тілек.
Түлек: «Жас өспірім, жеткіншек».
Түлкібай: Аң атауынан есім қою дәстүрі бар: батылдық үшін — Арыстан, Қасқырбай, Бөрібай; ал ақыл мен айлакерлік меңзелсе — Түлкібай.
Түмен: Қараңыз: Томан.
Түргенбай: «Түрген» — «жылдам, тез» + бай.
Түсіп, Түсүп: Қараңыз: Жүсіп.

Тыналы — Тілеміс (жалғасы)

Тыныштыққа қатысты есімдер

Тыналы: «Тынышталды, көңіл орнына түсті, басылды».
Тыныс: «Дем; үзіліс, дамыл, тыным».
Тыныстан: «Дем алу, дамылдау».
Тыныштық: Қараңыз: Еламан.
Тыныштықбек: Қараңыз: Бейбітбек.

Тілекке қатысты есімдер

Тілеген: «Тілеп, сұрап алған бала».
Тілек: «Мақсат, арман, ниет, ой». Көбіне ұл бала сүюді армандаған ата-аналар қояды. Біріккен тұлғалары: Тілебалды, Тілепберген, Тілепберді, Тілекбай, Тілеубай, Тілекмет.
Тілеміс: тіле — «сұрау, қалау», -міс — көне жұрнақ (қазіргі -ған/-ген мәндес). Мағынасы — «тілеп алған, сұрап алған».

У әрпінен басталатын есімдер

Уайыс: Араб тілінен: «күш, жігер».
Уахап: Араб тілінен: «мырза, жомарт, қайырымды».
Уахат: Араб тілінен: «жалғыз, жалқы, бірінші (бала)».
Уәли, Уәлі: Араб тілінен: «әкім, қожайын; үкімет басқарушы; туысқан, бауыр». Біріккен тұлғалары: Уәлиахмет, Уәлиолла, Уәлихан.

Ұ әрпінен басталатын есімдер

Ұзақ: «Ғұмыры ұзақ болсын, көп жасасын» деген тілек. Біріккен тұлғалары: Жасұзақ, Өмірзақ, Байұзақ, Мыңжасар, Көпжасар.
Ұйықбай: ұйық сөзі көбіне «Жерұйық» тіркесінде кездеседі: «жердің жақсысы, ең шұрайлысы» + бай.
Ұлан: Түркі тілдерінде кең тараған есім. Мағыналары: «сәби, бала»; «жауынгер, жігіт, азамат, жасақшы».
Ұлас: «Жалғас, селбес».
Ұлықбек: ұлы, зор + бек.

Ү әрпінен басталатын есімдер

Үдербай: Көшіп-қону кезінде туған балаға қойылған. Түрлері: Көшербай, Көшімбай, Қонысбай.
Үлгібай: «Өнегелі, тәрбиелі болсын» деген тілек.
Үмбет: Араб тілінен: уммат — «халық, көпшілік, қауым». Біріккен тұлғалары: Үмбетбай, Үмбетәлі, Үмбетжан.
Үміт: Иран тілінен: «сенім; тілек, қалау». Біріккен тұлғасы: Үмітбек.
Үрімбай: Тәжік тілінен: хуррам — «көңілді, шат; гүлденуші, жарқын». Біріккен тұлғалары: Үрімжан, Үрімхан.
Үсен: Араб тіліндегі Хасан/Хасен есімдерінің өзгерген түрі. Мағынасы — «сұлулық, әдемілік, көркемдік, жақсылық».
Үстем: «Басым, артық».

Ф әрпінен басталатын есімдер

Фазыл: Қараңыз: Базыл.
Файз: Араб тілінен: «жеңуші, жеңімпаз; мырзалық, молдық, байлық».
Файзрахман: Араб тілінен: «рақымдылық, мейірбандық, мархабат».
Фарид: Араб тілінен: «теңі жоқ, сирек; бағалы, құнды».
Фахир: Араб тілінен: «келбетті, әдемі, асыл; мақтаныш боларлық».

Х әрпінен басталатын есімдер

Хабиб: Араб тілінен: «жан дос, сүйікті жолдас».
Хадим: Араб тілінен: «қызметші, жалшы, қызметкер».
Хайдар: Араб тілінен: «арыстан». Мәндес нұсқалар: Әсет, Шер, Айдар.
Хакім: Араб тілінен: «әкім етуші, әмірші; данышпан, дана, кемеңгер». Біріккен тұлғалары: Хакімжан, Хакімзада.
Хақназар: Қараңыз: Ақназар.
Халел, Халил: Араб тілінен: «сүйікті дос, жақсы жолдас».
Халық: Араб тілінен: халқ — «жұрт, қауым, адамдар».
Хамза: Араб тілінен: «дәрілік өсімдік».
Хамит: Араб тілінен: «мақтаулы, мақтауға лайық; зиянсыз».
Хаммат: Араб тілінен: «мақтайтын; мақтауға тұратын, лайық».
Хангелді: Ер баланың мықты, күшті, атақты болуын тілеп қойылған. Еркелетіп айтуы: Қаныш.
Хантемір: Қараңыз: Темірқан.
Харес: Араб тілінен: «егінші, диқан, соқашы; сақтаушы, күтуші».
Хасан, Хасен: Араб тілінен: «әдемі, сұлу, көркем; жақсы, тамаша».
Хатип: Араб тілінен: «уағыздаушы, уағызшы; баға беруші, мақтаушы».
Хафиз: Араб тілінен: «сақтаушы, күзетуші».
Хикмет: Араб тілінен: «философия, білім, құпия».
Хұсайын: Араб тілінен: «кішкене, көркем, сұлу». Хасан есімінің кішірейткіш мәндегі нұсқасы.

Ш әрпінен басталатын есімдер

Шабай: Араб тілінен: «жас жігіт, бозбала».
Шабдан: Тәжік тілінен: «мәңгі, бақи; мәңгілік».
Шағыр: Араб тілінен: «шайыр, ақын».
Шадыман: Иран тілінен: шад — «көңілді, шат» + қосымша. Мағынасы — «қуанышты адам».
Шажабек: Көне қазақ сөзінен: шажа — «таудың басы, шың» + бек.
Шайхы: Араб тілінен: «ұстаз, тәрбиеші; ақсақал, дін басшысы, ғалым».
Шамел: «Елдің жарығы, жарқыраған шамы бол» деген тілек.
Шамжан: «Шамша жарқыраған, ашық жүзді, ақжарқын адам».
Шапағат: Араб тілінен: «аяныш, аяу, есіркеу, қайырымдылық, мейірімділік». Нұсқалары: Шапкат, Шафкат.
Шапақ: «Таңғы жарық».
Шаттық: «Қуаныш, көңілділік».
Шахан: шах және хан
Шахар: Араб тілінен: «қала, кент».
Шахарбай: Араб және қазақ тілдерінен: «қалада, бай мекенде тұрсын» деген ниет.
Шахмардан: Иран тілінен: шах + мардан — «ержүрек, батыл». Фонетикалық түрі: Шаймерден. Еркелетіп айтуы: Шәкен.
Шашубай: Қазақ тілінен: «қолы ашық, жомарт, мырза болсын» деген тілек.
Шәріп: Араб тілінен: «құрметті, атақты, қымбатты». Біріккен тұлғалары: Шәріпбай, Шәрінбек, Шәріпхан, Шәріпқали.
Шеге: «Шегедей мықты, берік, тұрақты, өмірлі болсын» деген тілек.
Шегебай: «Денсаулығы шегедей берік болсын» деген ниет. Еркелетіп айтуы: Шеген.
Шерәлі, Шерғали: Иран тілінен шер — «арыстан; батыл» + араб тілінен Ғали/Әли — «жоғары, биік». Жинақ мағынасы — «арыстандай айбатты, ер жүрек».
Шери: Көне түркі тілінен: черу — «әскер, қол».
Шерхан: Иран және қазақ тілдерінен: «арыстандай айбатты, мықты, батыр, ер жүрек».
Шоқы: «Биік төбе, дөң; шың». «Мәртебесі, атағы жоғары болсын» деген ниетпен қойылған.
Шолпанбай: «Таңғы жарық жұлдыз — Шолпандай болсын» деген тілек.
Шона: Моңғол тілінен: «қасқыр». Мәндес: Бөрібай, Қасқырбай.
Шора: Көне түркі тілінен: «мырза, бек, шонжар; одақ, кеңес». Біріккен тұлғалары: Шорабай, Шорабек.
Шортанбай: Шортан балығы атауынан. «Балықтай еркін, ширақ болсын» деген ниет.
Шымыр: «Нығыз, берік, денесі мығым; батыл». Біріккен тұлғасы: Шымырбай.
Шынтемір: «Темірдей мықты».
Шілдебай: Иран тілінен: «қырық күндік» (шілде — қырық күнге созылатын ыстық маусым ұғымымен байланысты) + бай.

Ы әрпінен басталатын есімдер

Ыбырай: Көне еврей тілінен келген Абраам — «ел атасы» деген түсіндірумен байланысты. Халық арасында: Ибрагим, Ыбрайым, Ибраим, Ыбыраш нұсқалары кездеседі.
Ыдырыс: Араб тілінен: «талаптанушы». Фонетикалық нұсқасы: Едірес.
Ықылас: Араб тілінен: «пейіл, ниет, берілу, ашықтық, адалдық».
Ықсан: Араб тілінен: «жақсылық, қайырымдылық; көркемдік, нұрлылық».
Ырысалды: «Бақыттың, құттың алғашқысы».
Ырысбек: «Бақытты бек».
Ысқақ: Көне еврей тілінен: «күледі, күлген». Исаак есімінің арабша айтылуы.
Ыстамбақы: Иран тілінен: ыстам — «тұрған, өлмес» + бақы — «мәңгі, өмірлік». Мағынасы — «мәңгі өлмес».

І әрпінен басталатын есімдер

Ібни: Араб тілінен: «ер бала, ұл».
Ізбасар: «Әкесінің мұрагері, ізбасары болсын» деген мақсатпен қойылған. Қысқарған нұсқасы: Ізтай.
Ілебай: Іле өзені бойында туған балаға қойылған.
Ілияс: Еврей тілінен: «күш, құдірет».
Іңкәрбек: Араб тілінен: «құмар, ынтық». Ата-ана перзентке зар болып жүргенде туған балаға қойылған.
Ісмет: Араб тілінен: «ізгі, рахымшыл, адамгершілігі мол; таза, пәк».

Қосымша сілтемелер (мәтіндегі «қарау» ескертпелері)

Сабаз — Сырмұхамбет есімдерін қарау
Рабат — Рүстем есімдерін қарау
Өжет — Өтетілеу, Пазыл — Пірәлі есімдерін қарау
Обай — Ошақбай есімдерін қарау
Нағи — Нысанбай есімдерін қарау
Мағаз — Мышырбай есімдерін қарау
Ғаббас — Ғұмар, Латиф — Лұқпан есімдерін қарау
Берен — Бірлік есімдерін қарау
Бәшір — Береке есімдерін қарау
Байсан — Бәкір есімдерін қарау
Баба — Байсал есімдерін қарау
Әбунасыр — Әшір есімдерін қарау
Әбдуәли — Әбуғалым есімдерін қарау
Алмабай — Аян есімдерін қарау
Айрат — Ален есімдерін қарау
Абай — Айнан есімдерін қарау
Қыз есімдерін қарау

Ескерту

Бастапқы мәтінде бірқатар есімдер басқа бөлімдерге «қараңыз» түрінде сілтенген және кейбір атаулардың жазылуы ауызекі/фонетикалық нұсқалар ретінде берілген. Қажет болса, осы материалды толық әліпбилік сөздік форматқа келтіріп, қайталанған тұстарын біріктіріп шығуға болады.