Қол созып алақанына алып қараса кәдімгі байлардың көз құртын жейтін тай тұяқ алтынның сынығы іспеттес саф алтын

Тойымдылық, нысап, сабыр — ұмыт қалмаған үш тірек

Тілекқали Сәлімбаев. Адам баласы қай заманда, қай уақытта болмасын пенделіктен толық арылып көрген емес. Соның салдарынан тойымдылық, нысап, сабыр секілді ұғымды, салмақты категориялардың мән-мағынасы кейінгі кезде жиі елеусіз қалып жатады.

Бағзы замандарда бұл үш қасиетсіз даланың әлеуметтік философиясы тұздалмаған қой етімен теңестірілетін. Қазақтың тәрбиелік даналығының бір түп тамыры да — осында.

«Нығмет» — бір бейбақтың ғибраты

Ерте заманда күнделікті тірлігіне ғана жететін азын-аулақ мал-мүлкі бар бір бейбақ байға жалданып күн көріпті. Бірде ол өз малын байдың малымен қоса айдап, көктеуден ел қатарлы жайлауға көшіп келе жатып күнәһар қияли ойға беріледі.

«Айдағаның бес ешкі, ысқырығың жер жарады» дегендей, айдап келе жатқан малының көбі — байдікі. Ал байдың сансыз малы мен сандық толы саф алтындары — аталарынан қалған мол мұра. Сонда әлгі шаруа: «Алтай — алтынды аймақ. Неге сол жаққа барып бақ сынамасқа? Неге қоржынды алтынға толтырып, іргелі байлардың қатарына қосылмасқа?» — деп ішінен тоқтайды.

Алтайға бет алған жол: аштық, адасу, қажу

Сол күні кешке көпшілікке сездірмей, Алтайды бетке алып атқа қонады. Апта жүреді, ай жүреді. Көрмеген жердің ой-шұңқыры көп: бірде жолдан адасады, бірде өзен-көлдің арнасынан өте алмай сандалады. Ауылдан алып шыққан азық таусылып, тұзақпен аң-құс ұстап, өзеннен балық аулап, өсімдік тамырын қорек етеді. Қинала жүріп, Қара Ертіс пен Жайсаң көлінің қосылар тұсындағы мойнақтан өтіп, Алтай сілеміне аяқ басады.

Жылтыраған тас: алтынның алғашқы елесі

Жайма-шуақ күндердің бірінде екі тау сайының ортасындағы қайыңды, қалың қамыс арасындағы көлшікке тап болады. Шөлін қандыруға еңкейгенде, су ішінде жылтыраған кішкене тас көзіне түседі. Қолына алып қараса — байлардың көз құртын жейтін тай тұяқ алтынның сынығындай саф алтын екен.

Қарғысқа ұласқан құмарлық

Ойлағаны іске аспаған сайын көлшіктің суына ыза болып, оны таяқпен соққылайды. Тіпті жаратушыдан көлшіктің суын құрғатуды тілеп, күнәға батады: «су болмаса, топырақ шаңынан тезірек, тегін мол қазына табармын» дейді.

Бір күні тау шатқалының бас жағында күн көзінен жалтыраған «көшпенді алтынның» сағымын көреді де, көлді қарғап жүріп сол елестің соңына түседі. Адам аяғы баспаған жыңғылды кезіп, қорқау жыртқыштай көзі қызарады: дүниенің басқа қызығы — көзден таса, көңілден жырақ. Оның санасын тек сары алтынның елесі билейді.

Соңғы сабақ: алтын емес, бір жұтым су

Қараулықтан қара басып, қоржындағы су толы күбісінің қайда қалғанын да ұмытады. Ымырт үйірілгенде шатқал түбіндегі терең құздан тасқа жабысқан саф алтынды көріп, жүрегі жарылардай қуанады. Қара түнекте жығыла-сүріне жүріп, алтынға апарар төте жол іздеп есеңгірейді. Бірақ түнде жол табу оңай ма?

Таң бозарып атқан шақта әбден әлсіреген бейбақ оқыстан аяғын тайдырып, мертігеді. Күн көтерілген сайын шөл қысып, енді оған алтын емес — бір жұтым су, салқын самал ғана керек болады. Кеңсірігі кеуіп, жаны көзіне көрінген сәтте тасқа жабысқан алтын оған сары тас тәрізді көрінеді. Ал өзі қарғаған, көз ұшында қалған көлшіктің суы — қол жетпес ең қымбат қазынаға айналады.