Атырау облысы, Махамбет селосы, Д. Төленов атындағы мектеп - гимназиясындапсихолог Салихова ӘселЖасөспірімнің ҰБТ тапсыруға дайындығы кезінде ата - аналарға психологиялық көмек көрсету
Ата-аналарға арналған психологиялық қолдау: жасөспірімнің ҰБТ-ға дайындығы
Бұл материал Атырау облысы, Махамбет селосы, Д. Төленов атындағы мектеп-гимназиясында психолог Салихова Әсел өткізетін дөңгелек үстелдің мазмұны негізінде өңделіп, тілдік тұрғыдан түзетіліп берілді.
Мақсаты
- Ата-аналарға ҰБТ-ның маңыздылығы туралы нақты ақпарат беру.
- Емтихан алдында және емтихан кезінде баланы эмоциялық тұрғыдан қолдаудың тиімді жолдарын көрсету.
- Отбасында жағымды психологиялық ахуал қалыптастыруға ықпал ету.
Негізгі ой
Халық даналығында: «Астарлы айтар ойы болса, маржандай терер сөзі болса, сол күннің текке өтпегені» делінеді. Бұл кездесу — ата-ана мен мектептің бір мақсатқа жұмылуы, яғни жасөспірімнің алғашқы үлкен сынақтарының біріне саналы түрде дайындалуына көмектесу.
Кездесудің басталуы: танысу және белсендіру
«Қол шапалақтау» тренингі
Қатысушыларды ортаға шақырып, топтық серпін жасауға арналған қысқа жаттығу.
Нұсқау
Жүргізуші бір адамды таңдап, алдына барып есімін атап, қолын шапалақтайды да, оның соңынан ереді. Таңдалған адам келесі қатысушыны таңдап, дәл осы әрекетті қайталайды. Осылайша ортаға алты адам шақырылып, дөңгелек үстел форматына біріктіріледі.
Танысу
Әр қатысушы өз есімінің бас әрпіне сай бойынан табылатын бір қасиетін атап, өзін қысқаша таныстырады.
Түйін: Әрдайым есімдеріңізге сай мінездеріңізбен сүйкімді болып жүріңіздер.
Сергіту сәті
Тұрсынбек Қабатовтың ҰБТ тақырыбындағы әзіл-сықақ көрінісін тамашалау ұсынылады. Күлкінің астарында маңызды мәселе бар: бала тәрбиесіндегі жауапкершіліктің алғашқы иесі — ата-ана.
Талқылау сұрақтары: ата-ананың рөлі қай жерде басталады?
- Сіздің басты байлығыңыз әрі болашағыңыз — балаңыз. Олай болса, оны алғашқы үлкен сынағына қалай дайындайсыз?
- Дайындық туралы ойды қай уақыттан бастап жоспарлайсыз?
- Жалпы «сынақ» ұғымын қалай түсінесіз?
Түйін: «Емтихан» сөзі латын тілінен аударғанда «сынау» деген мағынаны береді. 11-сынып оқушылары бұл сынақтан әртүрлі жағдайда өтеді. Сынақтан жеңіл әрі тиімді өту үшін ата-ананың рөлі ерекше маңызды.
ҰБТ және эмоциялық ахуал: ата-ананың сабырлылығы — баланың тірегі
ҰБТ бүгін жаңалық болмаса да, жасөспірім мен ата-ананы күйзеліске түсіруі мүмкін. Көп ата-ана «қобалжуымды білдірмеймін» деп ойлайды, бірақ мазасыздық көбіне байқалмай тұрмайды.
Маңызды қағида: ата-ананың қобалжуы балаға тез жұғады. Нәтижесінде балада үрей күшейіп, өзіне деген сенім әлсірейді.
Емтихан кезіндегі сәтсіздік немесе сәттіліктің барлығын тек жасөспірімнің өзіне жүктеуге болмайды. Жауапкершілік сезімінің қалыптасуына ата-ана, мұғалім және баланы қоршаған орта бірдей ықпал етеді. Қолдау — «қосымша опция» емес, қажетті ресурс.
Практикалық бөлім: жағдаяттар арқылы талдау
1-жағдаят: ұйқысыздық, мазасыздық және күткеннен төмен ұпай
ҰБТ жақындаған сайын бітіруші баланың ұйқысы қашып, мазасыздана бастады. Емтихан күні де келді. Нәтижесінде ол күткенінен төмен ұпай жинады.
Талқылау
- Балаға қандай қолдау көрсетесіз?
- Төмен ұпайдың себебін қалай түсіндіресіз?
Түйіндеме: Ата-ана алдымен өзінің психологиялық дайындығын күшейтуі керек. Стресс — сәтсіздіктің негізгі қозғаушы факторларының бірі. Шындықты мойындап, оған бейімделіп, дағды қалыптастыру маңызды: «ҰБТ — өмірдегі сынақтардың бірі, мен одан қашпаймын, жүйелі дайындықпен өтемін» деген көзқарасты бала санасына орнықтыру қажет.
Кейбір ата-аналар алдын ала байбаламға салынып, нәтижелі дайындықтың орнына «таныс іздеу», «ақшамен шешу» сияқты бос әрекеттерге уақыт жұмсайды. Бұл баланың мотивациясын бұзады, назарын бөледі, ақырында нәтиже төмендеуі мүмкін. Ал керісінше, күн тәртібін қадағалап, дайындықты жоспарлап, жүйелі түрде қолдау көрсеткен ата-анада мақсат айқын болады: нәтижелі дайындық.
2-жағдаят: сынақ алаңындағы үрей және өзін-өзі басқару
Оқушы сынақ алаңына кіргенде өзін-өзі басқара алмайтынын айтып, қатты уайымдайды. Осындай сәтте ата-ана қалай көмектесе алады?
Талқылау
- Қалай сабырға шақырасыз?
- Стрестің алдын алу үшін қандай аутотренинг жаттығуларын үйретесіз?
Түйіндеме: Баланың зейінін тұрақтандыру үшін ең алдымен тыныс алуды реттеу және денені босаңсыту дағдысын қалыптастырған тиімді. Қолда орналасқан белсенді нүктелер арқылы қарапайым тыныс жаттығуларын орындауға болады.
Жаттығу 1: саусақ аралығы (5 рет)
Оң қолдың бас бармағы мен сұқ саусағының арасын демді ішке тарта отырып сезініңіз. Сол қолдың бас бармағы мен сұқ саусағымен сол нүктені қысып ұстап тұрыңыз. Саусақтарды баяу босаңсыта отырып, демді сыртқа шығарыңыз. 5 рет қайталаңыз.
Жаттығу 2: алақан ортасы (5 рет)
Бір қолдың алақанының ортасына екінші қолдың бас бармағын нық қойып, тыныс алыңыз. Бас бармақты алған сәтте демді сыртқа шығарыңыз. 5 рет қайталаңыз.
Аутотренинг үлгілері
Тыныс алуды реттей отырып, күн сайын айна алдында (немесе іштей) мынадай бекітулерді қайталауға болады:
- Мен өзіме минут сайын сенемін.
- Мен өзіме сағат сайын сенемін.
- Мен өзіме күн сайын сенемін.
- Мен өзіме апта сайын сенемін.
- Мен өзіме жыл сайын сенемін.
Сонымен қатар нақты мақсатты сөйлемдер де маңызды: «Осы аптада жұма күнгі дайындық тестінде қалаған ұпайға қол жеткіземін», «ҰБТ-да жақсы нәтиже көрсетемін», «Қалаған мамандығыма түсемін». Оны күн сайын қайталау — сенімділікті бекітіп, ойды тәртіпке келтіреді.
Қорытынды
ҰБТ — тек білім сынағы ғана емес, эмоцияны басқару, жауапкершілікті сезіну және қолдауды дұрыс қабылдау сынағы. Ата-ананың сабырлы үні, жүйелі жоспары, нақты сөзі мен сенімді көзқарасы — баланың ішкі тірегін күшейтетін ең маңызды факторлардың бірі.