Екінші ана
Адамгершілік – асыл қасиет
Бұл тәрбие сағатының мақсаты – оқушылардың бойына рухани-адамгершілік қасиеттерді ұялату; мейірбандық, ақылдылық, шыншылдық, қайырымдылық сияқты асыл құндылықтарды саналы түрде игеруге ықпал ету.
Көрнекілік
- Күлімдеген Күн
- Түнерген бұлт
- Кемпірқосақ
Нақыл сөздер
«Адамның ішінде болмайды аласы,
Оларды бұзатын нәпсінің таласы.»
«Адам бір тәуір іске жарамаса да, өзін аспаннан түскендей ұстауды ұнатады.»
«Адамның адамшылығы – ақыл, ғылым, жақсы ата, жақсы ана, жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады.»
«Дос кешірім сұрағанда, иіліп кешіре білу – адамдықтың белгісі.»
Ескерту: берілген нақылдардың кейбірі ауызша нұсқаларда әртүрлі айтылуы мүмкін; негізгі ойы – кешірім, кішіпейілдік, өз-өзіңді тәрбиелеу.
Сабақ барысы
1) Ұйымдастыру
Баяу күй ойналады. Оқушылар орындарынан тұрып, сәлемдескеннен кейін тәрбие сағаты басталады.
2) Тақырыпқа кіріспе
Музыка тоқтаған сәтте есік қағылып, хат әкелінеді. Хатта бүгінгі сабақтың тақырыбы жазылған. Тақырып пен мақсат таныстырылған соң, сынып жетекшісі ой қозғайды:
«Адамшылық деген не? Рухани бай адам қандай болады? Рух дегеніміз не?»
Оқушылар пікірі: рух, нәпсі және жүрек
1-оқушы: Рух – адам бойындағы қуат. Ол қуат барлық жақсы қасиеттердің және игі істердің қайнар көзі.
2-оқушы: Жаратылыс қарама-қарсылықтан тұрады: ақ-қара, күн-түн, ыстық-суық, жақсы-жаман. Жақсы қасиеттер рухтан туындайды, жаман қасиеттер нәпсінің көрінісі. Адам бойында рух пен нәпсінің күресі үздіксіз жүреді.
3-оқушы: Рухтың мекені – жүрек. Жүрек жылуы, махаббат, ар-ұят, қайрат, мейірімділік, жақсылық, адамшылық – бәрі осы жүректен бастау алады. Күнді рухқа, ал күн сәулесін ақылға теңеуге болады.
4-оқушы: Рухани бай адам – әділ, шыншыл, мейірімді, кешірімді, қанағатшыл, ақылды. Адамгершілік ұғымына аяушылық, сүйіспеншілік, еңбекқорлық сияқты көптеген қасиет кіреді. Бүгін біз сол құндылықтардың біразы туралы пікірлесеміз.
I) «Шаттық шеңбері»
Оқушылар шеңберге жиналып, әрқайсысы өз есімін атап, мағынасына қысқаша тоқталады. Бұл — бір-біріне жылы ықылас танытып, сабақтың рухани арнасын ашатын сәт.
Күн, бұлт және ішкі әлем
Тақтадағы Күн суретіне назар аударамыз: жарық Күнді бұлт басқан. Күнді мейірім төгетін анаға теңесек, оның жүрегіндегі көлеңкені сейілту үшін бұлттарды біртіндеп «ашамыз». Әр бұлт — бір тапсырма, бір ой, бір асыл қасиет.
Бұлттарды сейілту: тапсырмалар мен ойлар
1-бұлт: жағымды ой
Баяу әуен ырғағымен әркім бір минут бойы жағымды ойға шомады. Кейін бірнеше оқушы өз ойын бөліседі:
- «Әскердегі ағайым аман-сау жүрсе екен.»
- «Аңсаған оқуыма түссем екен.»
- «Жер шарында тыныштық болса екен.»
Жағымды ой — жүрекке қайырымдылық пен өмірге сенімділік әкелетін ішкі тәрбие.
Көрініс: үш ана
Үш ана әңгімелесіп тұрады. Біріншісі баласын ақылды, өнерлі деп мақтайды. Екіншісі баласының әдемі киінетінін, ақшаны жақсы есептейтінін айтып, болашақ бизнесмен болады деп мақтанады. Үшіншісі үнсіз қалады.
Осы кезде олар қарияға жолдан өтуге көмектесіп, қолтығынан демеп, сөмкесін көтерісіп келе жатқан баланы көреді. Бұл — үнсіз қалған үшінші ананың баласы.
Сұрақ:
Қай баладан болашақта не күтуге болады? Неліктен?
Талқылау қорытындысы: қайырымдылық — адамды көркейтетін, болашаққа бағдар беретін мінез.
2-бұлт: Абайдың «бес асыл іс» және «бес дұшпан» ұстанымы
Абай: «Бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол; адам болам десеңіз…»
Неге үйрену керек?
Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым — адамды кемелдендіретін бес асыл іс.
Талап
Талап — нәтижеге жетелейтін ұмтылыс. Абай талапсыздықты ынтасыздық, ықылассыздық, жігерсіздікпен байланыстырады.
Еңбек
Еңбек — жасампаз күш. Абай адамды азамат ететін жол — өз қайратына сүйеніп еңбек ету екенін айтады.
Терең ой
Ақыл мен сөзді ұштап, істі мәнмен орындауға жетелейді; адамды даралайтын қасиет.
Қанағат
Барға риза болу, нысаптан шықпау, нәпсіге ермеу.
Рақым
Өзгеге жақсылық жасау, мейірім мен көмекті аямау.
Неден жирену керек?
Өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ — адамды аздыратын бес дұшпан.
Өсек
Адамның қадірін кетіретін, қоғамға іріткі салатын сөз.
Өтірік
Шындықпен сыйыспайтын жалғандық; сенімді бұзады, қатынасты улайды.
Мақтаншақ
Ішкі еңбектің орнын бос сөзбен толтыру; кішіпейілдікті әлсіретеді.
Еріншек
Өнердің, өсудің дұшпаны. Жігерді жояды, мүмкіндікті құртады.
Бекер мал шашпақ
Ысырап пен даңғойлыққа жетелейді; жауапкершілікке қарсы мінез.
Адамға жат мінез көп. Ең маңыздысы — өзіңді бақылап, ар мен ұятты биік ұстау.
Ақ парақтағы қара нүкте: өмірге көзқарас
Суретте көпшілік бірден қара нүктені көреді. Ал шындығында — қара нүктесі бар үлкен ақ кеңістік тұр. Бұл мысал бір ойға жетелейді: кейде біз адамдардың бойындағы жақсылықты байқамай, «кемшілікті» ғана іздеп кетеміз.
Біреуді айыптауға асыққанда, өзіміз көрсеткен сұқ саусақпен бірге қалған үш саусақтың өзімізге қарап тұрғанын да ұмытпайық.
Өмірден, достан, ұстаздан ең әуелі жақсыны көре білу — рухани мәдениеттің белгісі.
Негізгі түйін: «Адамның адамшылығы – ақыл, ғылым, жақсы ата, жақсы ана, жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады.» — Абай
3-бұлт: сүйіспеншілік
Сүйіспеншілік – рухани-адамгершіліктің өзегі. Ата-ананы, туған жерді, Отанды, досты сүю — адамның ішкі жарығын күшейтеді.
Тапсырма (топтық):
- 1-қатар: Отанға сүйіспеншілік
- 2-қатар: ата-анаға сүйіспеншілік
- 3-қатар: махаббат пен достық
3–4 минут ішінде сүйіспеншілік туралы төрт жол өлең құрастырылады.
«Өзіңдікі – елің де,
Өзіңдікі – жерің де.
Өзіңді-өзің еткен бақ,
Тәуелсіздік төрінде.»
4-бұлт: тест тапсырмалары
1-қатар
Сыныптағы бір оқушымен досың ойнағысы келмейді, тіпті оны мазақтауға үгіттейді. Сен не істейсің?
- а) Ештеңе білмегендей боламын.
- ә) Достарыммен бірге мазақтаймын.
- б) Табалаудан қорықпай, әлгі оқушымен достасамын.
2-қатар
Ағаш дұрыс өсуі үшін оған қашан көмектесу қажет?
- а) Үлкен ағаш болғанда
- ә) Көшет кезінде
- б) Тал кезінде
3-қатар
Үлкен әпкең анасына «құрбыма барып сабаққа дайындаламын» деп кетіп, шын мәнінде дискотекаға барды. Анаң сұраса, сен не айтасың?
- а) «Ештеңе білмеймін» деймін.
- ә) Бір сылтау ойлап, әпкемді құтқарамын.
- б) Шынын айтамын.
5-бұлт: «Таңғажайып алаң»
Рухани-адамгершілік қатынасына тән бір қасиет жасырылған. Оны тапқанда жауап шығады:
Әдептілік — адамды көріктендіретін, сөз бен әрекетті тәртіпке келтіретін қасиет.
6-бұлт: сұрақтарға жауап
Соңғы тапсырма орындалған соң, Күн күлімдейді: оқушылар төмендегі сұрақтарға ой қорытады.
1. Сөйлеу мәдениетін қалай түсінесің?
2. Махаббат пен сүйіспеншілік деген не?
3. Аманат деген не?
Осы ойларды тереңдету мақсатында Өтебай Тұрманжановтың «Ананың аманаты» тақпағын оқу ұсынылады.
Қорытынды: күн ашылып, кемпірқосақ көрінеді
«Күн ашылды. Даламдай кең пейілім. Жүрегім толы мейірім. Мен үшін жоқ уағың — бәріңе ортақ шуағым.»
Осы жарқыраған күндей мейірімді, жан шуақты, жүрегі таза, адамға жақсылық жасай білетін азамат болу — әркімнің өмірлік мұраты. Бүгінгі сабақ аз болса да жақсылықтың нұрын, адамгершіліктің дәнін себуге арналды.
Кемпірқосақтың 7 түсі: күнделікті дағдыға айналатын кеңестер
- Әр күніңді жақсы оймен баста.
- Күні бойы айналаңдағы адамдар туралы сүйіспеншілікпен және ізгілікпен ойла.
- Ұйықтар алдында бүгін қанша адамды қуантқаныңды, жұбатқаныңды, күлдіргеніңді еске алуға бірнеше минут бөл.
- Әнді жиірек тыңда: жанды жадыратып, тынықтырады.
- Өзгенің қажетіне жарай білуге талпын.
- Тыныштық сақтауға үйрен: нәзік үнмен, биязы сөйлеуді дағдыға айналдыр.
- «Жақсылыққа жақсылық – әр кісінің ісі, жамандыққа жақсылық – ер кісінің ісі» деген нақылды жаныңда ұста.