Қазақ автономиясының құрылуын насихатау
Әдістемелік құрал туралы
Тақырыбы
«Алаштың бес арысы»
Түрі
Ауызша журнал
Көрнекілігі
- Фотосуреттер
- Монтаждық фильмдер
- Мультимедиалық проектор
Мақсаты
- Оқушыларды Алаштың бес арысының өмірі мен мұрасымен таныстыру.
- Адамгершілік пен рухани-адамгершілік тәрбие құндылықтарын қалыптастыру.
- Қазақ автономиясының құрылу тарихын насихаттау, тәуелсіздіктің мәнін түсіндіру.
Кіріспе
Қайырлы күн, құрметті ұстаздар, ата-аналар және оқушылар! Бүгін 5-сыныптар арасында Тәуелсіздігіміздің 20 жылдығына орай ұйымдастырылған «Алаштың бес арысы» атты тәрбиелік шараға қош келдіңіздер!
Орындаушы
Би «Көреғұлы» — 5 «Б» сынып оқушысы Қанатқызы Гүлжахан, 5 «Ә» сынып оқушылары Аман Дана, Сату Әсел.
Жүргізуші
Н. Бекбауов
І бөлім. «Алаш автономиясының құрылуы» (деректі фильм)
Алдымен «Алаш автономиясының құрылуы туралы» деректі фильмнің бейнетүсірілімін тамашалайық.
Ескерту: Бұл бөлімде бейнематериалдың негізгі ойларын талқылау арқылы тарихи оқиғалардың себеп-салдарын түсіндіруге көңіл бөлінеді.
ІІ бөлім. Алашорда үкіметінің құрылуы
Түсіндірме (1-оқушы: 5 «Б» сынып оқушысы Тұрлан Перизат)
Алашорда үкіметінің өмірге келуіне тікелей себеп болған жағдай — Уақытша үкіметтің Қазақстанда да, өзге шет аймақтардағыдай, ұлт өміріне қатысты ең өзекті мәселелерді шеше алмаған әлжуаз әрі тұрақсыз саяси билікке айналуы еді. Мұның соңы бүкіл империяны қамтыған анархияға, зорлық-зомбылыққа ұласты.
Қазақ облыстарында асқынған жер мәселесін шешуге бағытталған нақты әрекеттің болмауы, атты қазақ әскері, қарулы солдаттар мен қоныстанушылар тарапынан панасыз жергілікті халыққа жасалған озбырлықтың күшеюі — соның айқын дәлелі.
Осындай жағдайда қазақ зиялылары арасында ұлт мемлекеттілігі туралы мәселе кеңінен талқыланды. Бұл мәселені қараған Жалпықазақ-қырғыз съезі 1917 жылы 5 желтоқсанда Орынбор қаласында ашылды. Оған барлық қазақ облыстарынан, сондай-ақ Алтай губерниясы мен Самарқан облысындағы қазақтардан және Жетісу облысындағы қырғыздардан барлығы 82 өкіл қатысты.
Съездің күн тәртібіндегі ең негізгі мәселе — ұлттық автономия еді. Ұлттық идеологияны ұстанған зиялылар Алашорда автономиясын құруды қолға алып, оның төрағасы болып Әлихан Бөкейханов сайланды.
ІІІ бөлім. Алашорда және Кеңес үкіметі
Тарихи ахуал
1918 жылы 5 қаңтарда Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы күшпен таратылған соң, Алашорда мен Кеңестік биліктің арақатынасы күрделене түсті. Кеңестік билік бұрын отарлық езгіде болған халықтарға тек кеңестік негіздегі автономия берілетінін мәлімдеді.
Бұл толыққанды ұлттық автономиялық мемлекеттілікті мойындау емес, қоғамның белгілі бір бөлігі — жұмысшылар мен шаруалардың өзін-өзі басқару мүмкіндігі туралы ұстаным еді.
Келіссөздерге ұмтылыс
Мұстафа Шоқайдың пайымдауынша, 1918 жылдың көктемінде Алашорда мен Кеңес үкіметі арасында өзара түсіністікке ұмтылудың нышандары байқалды. Сол жылдың наурызында Оралдан Мәскеуге Алашорда үкіметінің тапсырмасымен Халел және Жаһанша Досмұхамедовтар аттанып, Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы В. И. Ленинмен және Ұлт істері бойынша халық комиссары И. В. Сталинмен кездеседі.
Олар II Жалпықазақ-қырғыз съезінің (Орынбор, 1917 жылғы желтоқсан) қаулысын табыс етеді.
Негізгі ой
«Алаш автономиясын» құру ісіне елеулі үлес қосқан тұлғалардың қатарында Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатұлы, Жүсіпбек Аймауытов, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мағжан Жұмабаев бар. Ендігі назарымызды біз осы «Алаштың бес арысы» атанған қайраткерлердің өмірі мен еңбегіне аударамыз.
XX ғасырдың басында қазақ халқы ірі қоғамдық-саяси өзгерістермен қатар ауқымды рухани жаңғыруды бастан кешті. Ұлттық мәдениет пен әдебиеттің, білім мен ғылымның туын көтерген, жұртшылық санасына демократиялық ойларды сіңіріп, елді алға жетелеуге ұмтылған зиялылар шоғыры қалыптасты. Сол рухани көшбасшылардың бірі әрі бірегейі — Ахмет Байтұрсынов.
Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қызметі
Өмір жолына қысқаша шолу
Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы 18 қаңтарда қазіргі Қостанай облысының Торғай өңіріндегі Сарытүбек жерінде дүниеге келеді. Әкесі Байтұрсын Шошақұлы — намысқой, сергек, еті тірі адам болған. Патша өкіметінің өкілі — уезд бастығына қарсы шыққан оқиғадан кейін Байтұрсын және оның ағайындары жазаға тартылып, түрмеге қамалады. Бұл жағдай жас Ахметтің санасына ерекше әсер етіп, әділетсіздік, зорлық-зомбылық, әлеуметтік теңсіздік туралы ой қалыптастырды.
Тұлғалық бейне
- Қоғам қайраткері
- Ақын, публицист
- Лингвист, әдебиеттанушы
- Аудармашы, ағартушы
- «Ұлт ұстазы»
Білім алуы және ұстаздық қызметі
Оқуы
- 1886–1891: Торғай қаласындағы екі сыныптық мектеп
- 1891–1895: Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектеп
Еңбек жолы
- 1895–1909: Мұғалімдік қызмет, бала оқыту
- Орынбор, Ташкент, Алматы қалаларындағы жоғары оқу орындарында сабақ беру
Қоғамдық-саяси ұстанымы
1905 жылы жер мәселесіне байланысты қазақтың өз жерін өзіне қайтару жөнінде патшаның атына жазылған хатқа қатысады. Патша өкіметіне наразылығы үшін 1907 және 1909 жылдары қамауға алынады. 1910 жылы қазақ жерінен қуғындалып, Орынбор қаласына жер аударылады.
Патша тақтан түскен соң, қазақ зиялыларымен бірігіп, ұлттық «Алаш» партиясын құруға атсалысады. Кеңес үкіметі орнағаннан кейін Қазақстан үкіметінің мүшесі болып, Халық ағарту комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби комиссияға жетекшілік етеді.
Шығармашылық мұрасы
-
«Қырық мысал» (1909)
И. А. Крылов мысалдарын аудару арқылы ағартушылық ойды кең таратты.
-
«Маса»
Ағартушылық, демократиялық және гуманистік идеяларды поэзия арқылы жеткізді.
-
«Қазақ» газеті (1913–1917)
Міржақып Дулатұлымен бірге ұлттық ой-санаға ықпал еткен басылымды шығарды.
Қуғын-сүргін
Голощекиндік «асыра сілтеу» саясатына қарсы болғаны үшін Ахмет Байтұрсынов 1929 және 1937 жылдары екі рет саяси репрессияға ұшырап, жазықсыз атылды (1873–1938).
Қорытынды дерек және автор туралы мәлімет
Алаш қозғалысына қатысуы
Ахмет Байтұрсынов Алаш қозғалысын жандандыруға белсене қатысып, Алаш партиясының құрылуына және автономия жарияланған II Жалпықазақ съезінің ұйымдастыру жұмыстарына араласты. 1917 жылы 14 желтоқсанда Орынборда Алаш партиясының Торғай облыстық комитеті ашылып, ол төрағаның орынбасары болып сайланды.
Мұғалім туралы
Бекбауов Нұрбек Сембайұлы — Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Сағыз селосы №9 орта мектеп мұғалімі.