Абылайдың ішкі саясаты
Пән: Қазақстан тарихы
Сынып: 8
Тақырып: Абылай хан
Мақсатқа бағдар: «Білген сайын келеді біле бергім, біле беру емес пе тілегі елдің» деген ойды негізге ала отырып, туған жер тарихын тереңірек таныту. Сабақ барысында Абылай ханның өмірі мен қызметін жүйелі қарастырып, оның ірі мемлекет қайраткері, дипломат және қолбасшы ретіндегі тарихи тұлғасын ашу көзделеді.
Білімділік міндет
Абылай ханның өмір жолын, саяси қызметін және ел тарихындағы орнын таныту; оның беделін көтерген тарихи деректерді талдап көрсету.
Дамытушылық міндет
Оқушылардың қызығушылығын арттыру, ойлау мен сөйлеу мәдениетін дамыту, ізденімпаздық қабілетін күшейту.
Тәрбиелік міндет
«Туған жерді сүю — парыз, сүю үшін тарихын білу — парыз» қағидасын басшылыққа ала отырып, отаншылдыққа, ел қорғаған бабалар ерлігіне құрметпен қарауға, ерлікке тәрбиелеу.
Сабақтың форматы
Сабақтың түрі
Аралас
Сабақтың типі
Жаңа білім беру
Қолданылатын әдістер мен құралдар
- Интерактивті тақта және цифрлық ресурстар
- Тірек-сызба, кесте, тест тапсырмалары
- Баяндау, сұрақ-жауап, пікірталас
- Картамен жұмыс, құжатпен талдау
Жоспар
- 1.Абылай — аса көрнекті саяси және мемлекет қайраткері.
- 2.Абылай ханның ішкі саясатының ерекшеліктері.
- 3.Абылай тұсындағы Қазақ хандығының сыртқы саясатының негізгі бағыттары.
- 4.Абылайдың Қазақстан тарихындағы орны.
Кіріспе ой: геосаяси қысымның төрт бағыты
Сабақтың кіріспесінде халық жадында сақталған мына жолдар тарихи дәуірдің күрделілігін айқын сезіндіреді:
Былай барсаң Қоқан бар — қоқаңдаған әкең бар,
Былай барсаң қалмақ бар — күшіңді еппен алмақ бар,
Былай барсаң қытай бар — жапырағыңды бұтай бар,
Былай барсаң орыс бар — балаңды берсең қоңыс бар.
Дәл осындай алмағайып кезеңде қазақ қоғамын тығырықтан алып шығатын тарихи тұлға ретінде Абылай хан тарих сахнасына көтерілді.
Абылай — мемлекет қайраткері, дипломат, қолбасшы
Абылай хан — Қазақ Ордасының ханы, қазақ мемлекеттілігі тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі. Шежірелік тұрғыдан ол Жошы хан әулетіне жатады: бергі бабалары — Әз-Жәнібек, Есім хан, Жәңгір хан. Абылай — Жәңгір ханның бесінші ұрпағы.
Әбілмансұрдан — Абылайға дейін
Тарихи деректерге сүйенсек, болашақ хан Әбілмансұр «Ақтабан шұбырынды» зобалаңында жетім қалып, Үйсін Төле бидің қолына келеді. Жүдеу тұрмысы мен өсіп кеткен шашына қарап, Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйе бақтырады. Бұл кезең оның шамамен 13 жасына сәйкес келеді.
Төле бидің тәлім-тәрбиесі жас Әбілмансұрдың дүниетанымын қалыптастырды: ел басқарудың мәнін, бірліксіз жауға тойтарыс беру мүмкін еместігін, шешім қабылдауда парасат пен сабырдың қажеттігін ұғындырды.
Ерлік арқылы танылуы
Ауыз әдебиеті деректері мен жыраулар толғауларында Абылайдың жиырма жасында-ақ ерлігімен көзге түскені айтылады. 1730–1733 жылдар аралығындағы бір шайқаста Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, қалмақтың атақты батыры Шарышты жеңеді. Ұрыс кезінде ол атасының аруағын шақырып, «Абылайлап» ұрандайды. Осы жеңістен кейін оның есімі кеңінен танылып, Әбілмансұр аты бірте-бірте ұмытылып, Абылай аты орнығады.
Абылай ханның ішкі саясаты: бірлік пен басқару
Абылайдың ішкі саяси қызметі ең алдымен бір орталыққа бағынған, тәуелсіз мемлекет құру мақсатына бағытталды. Ол ел ішіндегі алауыздықты тежеуді, билікті нығайтуды және шаруашылықты тұрақтандыруды қатар алып жүрді.
1771: Үш жүздің ханы
1771 жылы Түркістанда Абылай қазақтың үш жүзінің ханы болып жарияланды. Әр жүзге өз ұлдары мен жақын туыстарын билеуші етіп тағайындау арқылы басқару жүйесін күшейтті:
- Жетісуда — Әділ және Сүйік сұлтандар
- Орталық Қазақстанда — Қасым сұлтан
- Ертіс бойында — Сұлтанбет сұлтан
- Шығыс Қазақстанда — Әбілпайыз
Ішкі тұрақтылық пен шаруашылық
- Сот билігін күшейтті; кеңесшісі ретінде Бұқар жыраудың рөлі айрықша болды.
- Рулар мен тайпалар арасындағы қақтығыстарды, барымта мен өзара алауыздықты тежеуге күш салды.
- Егіншілік, шөп шабу, балық аулауды қолдады; керуен саудасын күшейтуге мән берді.
- Ақын-жырауларға, әнші-күйшілерге және діни қайраткерлерге қамқорлық жасады.
Негізгі түйін: Абылайдың ішкі саясатындағы өзек — қазақ қоғамын біріктіру, шапқыншылыққа қарсы тұру, біріккен өкімет құру.
Сыртқы саясат: үш ірі бағыт
XVIII ғасырдың орта шенінде Қазақ хандығы Ресей, Жоңғария және Қытай (Цин) сияқты ірі күштермен санаса отырып, сыртқы саясатты көпвекторлы жүргізуге мәжбүр болды.
1) Ресеймен қарым-қатынас
Абылай іс жүзінде Ресейге тәуелсіз ішкі және сыртқы саясат жүргізуге ұмтылды. Дегенмен көршілік қатынасты сақтап, дипломатиялық әрі сауда байланыстарын дамытуға мүдделі болды.
- 1759 жылы патша әкімшілігі Әбілмәмбетті тайдырып, орнына Абылайды отырғызуды ұсынды.
- 1778 жылы патша үкіметі Абылайды тек Орта жүздің ханы ретінде таныды.
2) Жоңғар қаупі және оның әлсіреуі
Жоңғар шапқыншылығы қазақ даласына ұзақ жылдар зор қауіп төндірді. 1741 жылы жоңғарлар қазақтарға қарсы ірі жорық жасады. Кейін Цин империясының соққысынан жоңғар күштері біртіндеп күйреді.
- 1755 жылы Цин императоры Жоңғарияға елеулі әскер кіргізді.
- 1758 жылы Жоңғария толықтай Қытай әскерінің бақылауына өтті.
3) Қытаймен (Цин) байланыс
Абылай Қытаймен дипломатиялық байланыс орната отырып, шекара және жайылым мәселелерін келіссөз арқылы реттеуге тырысты.
- 1755 жылы Қытай Абылайға арнайы елшілік жіберді.
- 1756 жылы Қытай үкіметімен дипломатиялық қатынас орныға бастады.
- 1761 жылы Аягөздің оңтүстігіне көшуге тыйым салу туралы жарлық шықты.
- 1767 жылы Тарбағатай мен Іле бойындағы жайылымдарды пайдалануға рұқсат беруге Қытай жағы мәжбүр болды.
Абылайдың рухани әлемі: күйшілік және жыр дәстүрі
Абылай хан қаһарлы билеуші ғана емес, қазақтың рухани қазынасынан еркін сусындаған дарынды күйші ретінде де белгілі. Деректерде оған телінетін күйлер қатарында: Ақ толқын, Ала байрақ, Бұлан жігіт, Дүние қалды, Жетім торы, Қайран елім, Қара жорға, Қоржынқақпай, Майда жел, Сары бура, Шаңды жорық және басқа да шығармалар айтылады.
Бұқар жырау толғауынан
Әй, Абылай, Абылай!
Сені мен алғаш көргенде,
Тұрымтайдай ұл едің...
Үйсін Төле бидің
Түйесін баққан құл едің...
Абылай атың жоқ еді,
«Сабалақ» атпен жүр едің...
Үмбетей жырау толғауынан
Жас күніңде, Абылай,
Үргеніштен мұнда кеп,
Сарыарқаны жерім деп,
Қалың қазақ елім деп,
Келмеп пе едің жаяулай.
Төле биді тапқанда,
Күндіз түйе баққанда...
Құжатпен жұмыс: ойлануға арналған сұрақтар
1-сұрақ
Абылайдың бойында қандай қасиеттер басым болды?
2-сұрақ
Ол өзін Ресей мен Қытайға тәуелсіз сезіне алды деп ойлайсыңдар ма? Неліктен?
3-сұрақ
Абылайдың 1771 жылдан бастап ықпалының ерекше күшеюіне қандай себептер әсер етті?
Өмірінің соңы және тарихи орны
Деректік мәлімет
Абылай хан өмір жолының көп бөлігін ат үстінде, жорық үстінде өткізді. 1781 жылы Ташкенттен Түркістанға келе жатқанда дүниеден өтті. Сүйегі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерленген.
Тарихи баға
Абылай хан қазақ жадына қажырлы мемлекет қайраткері, батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде сақталды. Оның есімі тәуелсіздік идеясы мен елдік бірліктің символына айналып, халық санасында ұран ретінде орнықты.
Деректерде Абылайдың 12 әйелінен 30 ұл, 40 қыз қалғаны айтылады.
Жаңа сөздер
- Боғдыхан
- Қытай императорының моңғол тіліндегі атауы.
- Стелла
- Ескерткіш құлпытас.
- Шежіре
- Генеалогиялық кесте, тарихи жылнама.
Қосымша жұмыс
Қосымша материалмен жұмыс істеу үшін кітапхана қорын пайдалану ұсынылады (дерек, карта, энциклопедия, жинақталған мәтіндер).
Бекіту және қорытынды бақылау
Бекіту
Оқушылар бүгінгі сабақта алған білімдерін кесте толтыру арқылы жинақтайды (INSERT стратегиясы).
Қорытындылау
Тест тапсырмалары арқылы негізгі ұғымдар мен даталар пысықталады.
Тест сұрақтары
Нұсқалардың бірін таңдаңыз.
-
1) Абылай хан қайда жерленген?
A) Сығанақта · B) Созақта · C) Таразда · D) Қойлықта · E) Түркістанда
-
2) 1771 ж. Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін хан тағына мұрагерлік жолмен кім отыруы керек еді?
A) Абылай · B) Әбілпайыз · C) Уәли · D) Жақсылық · E) Абдолла
-
3) XVIII ғ. Абылай ханның әмірін жырлаған қай жырау?
A) Ақтамберді · B) Көтеш · C) Бұқар · D) Үмбетей · E) Есет
-
4) Абылай хан қай жылдары хандық етті?
A) 1748–1786 · B) 1718–1748 · C) 1734–1771 · D) 1771–1781 · E) 1770–1780
-
5) Абылайдың атасы қай қаланың билеушісі болған?
A) Ташкент · B) Сайрам · C) Әулиеата · D) Түркістан · E) Сауран
-
6) XVIII ғ. 70-жылдары қазақ әскерлері тарапынан кімдерге күйрете соққы берілді?
A) Бұқар әміріне · B) Ташкент құшбегіне · C) Хиуа ханына · D) Қоқан ханына · E) Хорезм шахына
-
7) XVIII ғ. қандай ақын өз шығармасында Абылайды дәріптеді?
A) Шернияз · B) Махамбет · C) Тәттіқара · D) Сүйінбай · E) Шөже
Үй тапсырмасы
- 1. Абылай хан жорық жасаған елдер мен аймақтарды картаға түсіріңдер.
- 2. Абылай хан туралы аңыз-әңгімелер жинап, бір жырға тезис жасаңыз.
- 3. «Абылай хан» тақырыбына сөзжұмбақ құрастырыңдар.
Қорытынды ой
Абылай заманы қазақ хандығы тарихындағы ең шешуші кезеңдердің бірі болды. Қазақ мемлекеттілігінің соңғы дәуіріне таяу тұрған шақта ол ел бірлігін бекемдеп, сыртқы қысымды тең ұстауға тырысып, жаңа дәуірге өтудің берік негіздерін қалауға күш салды.
Абылай есімі халық жадында мәңгі сақталып, тәуелсіздік рухымен сабақтасқан тарихи ұранға айналды.