Қазақша рефераттар

Қазақтың ырымдары мен тыйымдары

Тәрбие сағаты: қазақтың ырымдары мен тыйымдары

Мақсаты

«Ырым» және «тыйым» ұғымдарының мән-мағынасын түсіндіру, олардың тәрбиелік негізін ашу.

Тәрбиелік мәні

Ойшылдыққа, әдептілікке, адалдыққа, батылдыққа, әсемдікке, сезімталдыққа баулу.

Дамытушылық

Рухани жан дүниені дамыту, ұлттық танымды кеңейту.

Құралдар мен әдістер

Көрнекілік: ырым-тыйым сөздер жинағы, үлестірмелер. Әдістер: түсіндіру, баяндау, сұрақ-жауап.

Сабақ барысы

  1. I Ұйымдастыру кезеңі.
  2. II Тақырыппен таныстыру: «Қазақтың ырымдары мен тыйымдары».
  3. III Кіріспе әңгіме және мұғалімнің түсіндіруі.
  4. IV Ырым-тыйым сөздердің мән-мағынасын талдау, мысалдар арқылы бекіту.

Кіріспе: тыйымның түбі — тәрбие

Халқымыз ұрпағын жастайынан текті тәрбиемен өсіріп, теріс қылыққа да шектеу қойған. «Олай жасама», «бұлай жасама», «жаман сөз айтпа» деген ескертулердің астарында тәртіп, қауіпсіздік, тазалық, сыйластық секілді өмірлік қағидалар жатыр. Көп жағдайда мұндай ескертулер «жаман болады» деген қысқа түйінмен аяқталып, баланың санасына ерте сіңген. Ырым-тыйымдар өмірдің түрлі саласына қатысты: бала тәрбиесі, тұрмыс, мал шаруашылығы, табиғатпен қарым-қатынас және адам әдебі.

Ырым-тыйымдардың мәні: негізгі топтар

1) Балаға қатысты тыйымдар

Тәрбиелік өзек: мінез, денсаулық, қауіпсіздік

  • Балаға миды жегізбейді — «мидай былжыр, ынжық болады» деп ұқтырған.
  • Жас балаға бұғана бермейді — «бойы өспей қалады» деп ырымдаған.
  • Омыртқаның жұлынын жегізбейді — «суға кетуге бейім болады» деген жаман ырым айтылған.
  • Қойды аттама — қойды киелі мал санаған, «Меккеге барған» деп құрметтеген.

2) Тұрмыс пен тазалыққа қатысты тыйымдар

Тәрбиелік өзек: ұқыптылық, тазалық, береке

  • Бос бесікті тербетпе — «балалы болмайсың» деген жаман ырым бар.
  • Қазанның, ыдыстың түбін тырнақпен қырма — «төрт түліктің желініне шығу шығады» деп тыйым салған.
  • Ыдыстағы суға аузыңды тигізбе — су «арам болады» деп ұқтырған; суды ыдысты еңкейтіп ішуге дағдыландырып, тазалықты талап еткен.

3) Малға, ырыс-берекеге қатысты тыйымдар

Тәрбиелік өзек: еңбекке құрмет, ырысқа ұқып

  • Қамшыны бейсауат сермеме — «мал шетінейді» деп ырымдаған.
  • Малдың желінген басын түнде лақтырма — «ырысы кетеді» деп сақтандырған.

4) Адам әдебі мен денсаулыққа қатысты тыйымдар

Тәрбиелік өзек: әдеп, сыйластық, сақтық

  • Бетіңді баспа — бет басу қайғылы адамның ишарасы деп түсіндірілген.
  • Мойныңа белбеу салма — «буыншақ ауруына ұшырайсың» деп тыйым салған.
  • Тұзды баспа — тұзды «астың иманы, төресі» деп киелі санаған.
  • Отқа түкірме — үйдің отына, берекесіне тіл тигізумен тең көріп, жаман ырымға жорыған.

5) Қасиетті нәрсені аттамау

Тәрбиелік өзек: киеге құрмет, жауапкершілік

  • Жатқан кісіні аттама — киелі, қасиетті адамдарды құрметтеп, «кеселге, бақытсыздыққа ұшырайсың» деп сақтандырған.
  • Бақан мен құрықты аттама — бақанмен шаңырақ көтереді, құрықпен жылқы ұстайды; бірі үйдің тірегі, бірі тіршіліктің құралы.

Қорытынды: тыйым — түйінделген қағида

Ырымдар мен тыйымдар — адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасына, табиғатқа және қоршаған ортаға қатысты қалыптасқан тұжырым, түйінделген қағида. Олар ерте заманнан бері халық жадында сақталып, бүгінгі күнге дейін жетті.

Әрбір тыйым бекер айтылмаған: барлығының өз тәрбиелік мәні бар және оқушы үшін өмірлік ереже бола алады. Халық осы қағидалар арқылы жас ұрпақты дұрыс жолға бағыттап, қателігін ұғындырған.

Қосымша тыйымдар: есте сақтайық

Бүйіріңді таянба, таяққа сүйенбе — ертеде кісі қайтқан үйде ерлер таяққа сүйеніп, әйелдер бүйірін таянып жоқтау айтқан; сондықтан жаман әдет саналған.

Құстың ұясын, құмырсқаның илеуін бұзба — табиғаттағы тіршілік иесіне зәбір көрсетпеу, өзара байланысқа құрмет. Ертеде көзге ақ түскен адамға құмырсқа илеуінен жем егіп, басуға қолданған деген наным бар.

Үйге қарай жүгірме — тосын жағдай немесе жаман хабар жеткізгенде үйге қарай жүгірген; сондықтан «жамандық шақырады» деп тыйым еткен.

Осы ырым-тыйымдарды ұмытпай, бір-бірімізге айтып жүрейік және оны күнделікті әдетке айналдырайық: тәртіп — тәрбиеден, тәрбие — танымнан басталады.