Қалдаяқтың шын аты
Мақсаттары
- Композитор туралы мағлұмат беріп, шығармаларымен таныстыру.
- Адамгершілікке, сұлулыққа, әсемдікке, патриоттыққа, ұлтқа, Отанға және туған жерге құрмет сезімдерін ояту.
- Әндердің мазмұны мен тарихын өмірлік жолымен байланыстыра түсіндіру арқылы ойлау, түсіну, есте сақтау қабілетін дамыту.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Амандасу
- Оқушыларды түгендеу
- Психологиялық тренинг
2) Үй тапсырмасын тексеру
Тест тапсырмалары (слайд арқылы).
3) Жаңа тақырыпқа кіріспе
«Ән болып қалықтаған…» тақырыбы бойынша Шәмші Қалдаяқовтың суреті көрсетіледі. Одан кейін картамен жұмыс жүргізіледі.
Өмірбаяннан бір үзік: Сарыкөл жағасындағы бастау
Арыс өзенінің Сырдарияға құятын тұсындағы қойнауда Сарыкөл атты шағын көл бар. 1927 жылы тұрмыстың тауқыметімен Қалдаяқ есімді кедей сол көл жағасына келіп, қамыстан күрке тігіп, сонда тұрақтап қалады. Қалдаяқтың шын аты — Әнапия. Оң аяқ балтырындағы үлкен қалына байланысты жеңгелері оны «Қалдаяқ» атап кеткен екен.
Татар гармонын, қазақтың домбырасы мен қобызын шебер меңгерген өнерпаз Әнапияның сол қарапайым күркесінде 1930 жылы бір ұл дүниеге келеді. Бала басқа сәбилердей шыңғырып жыламай, әуезді ырғаққа ұқсас үн шығарады. Сонда әкесі:
«Мен сені қиссадағы Жамшид патшаның атымен атағым келіп еді. Бірақ мына даусың патшадан гөрі әншіге көбірек ұқсайды екен…»
Сөйтіп, әкесі баласының атын Жамшид қояды. Жылдар өте сол бала Шәмші Қалдаяқов атанып, қазақ вальсінің «королі» ретінде ел жүрегіне жол табады.
Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылық жолы
Басталуы
Шығармашылық жұмыспен 1950 жылдан бастап айналысады.
Білімі
1956 жылы Алматы консерваториясына оқуға түседі.
Мұрасы
40 жылдан астам шығармашылық қызметінде 300-ге жуық туынды жазған.
Махаббат тақырыбы — ерекше арна
Композитор шығармашылығында махаббат тақырыбындағы әндер айрықша орын алады. Бүгінде ел арасында кең шырқалатын туындылардың қатарында:
- «Әнім сен едің»
- «Қайықта»
- «Сыр сұлуы»
- «Арыс жағасында»
- «Ақмаңдайлым»
- «Бақыт құшағында»
- «Қуаныш вальсі»
Тыңдау мәдениеті
Слайд арқылы музыка тыңдау ережелері еске түсіріледі. Одан кейін Шәмші әндерінен құралған папури тыңдатылады.
«Ана туралы жыр»: ең асыл әннің тууы
Шәмші Қалдаяқов өзіне тән бояуы қанық талантымен қазақ ән өнерін биік белеске көтерді. Танымал әндері үшін композитор 1965 жылы Қазақстан Жастар одағы сыйлығын алды.
Әкесін ерекше қадірлеген Шәмші ол кісі дүниеден өткенде кесене тұрғызады. Ал өзін ақ сүтімен асыраған анасына арнап әннің ең асылын — «Ана туралы жырды» жазады.
Көрініс (үзінді)
Шәмші есімі елге кең тараған шағында анасы айықпас дертке шалдығады. Өзінің бұл дүниемен қоштасар сәті жақындағанын сезген ана Алматыдағы ұлын шақыртады:
«Балам, бұл өмірден жас кеттім деп өкінбеймін. Маған келіннің қызығын көріп, немере сүю бұйырмапты. Тағдыр солай екен, қайтейін. Жалғыз тілегім — сен аман бол. Бұл өмірде әнің ұзақ жасасын».
Ән айту ережелері
Ән орындау мәдениеті мен тыныс алу, дикция, ансамбльдік үйлесім ережелері қайталанады. Одан кейін «Ана туралы жыр» орындалады.
Тарихи дерек
1957 жылы композитор уәдесінде тұрып, «Ана туралы жыр» әнін дүниеге әкеледі.
Слайдтық блоктар (сабақ мазмұнын байыту)
Отбасы
- Жары: Жәмилә
- Қарындасы: Раушан
Мемлекеттік рәміздер
ҚР мемлекеттік рәміздерін қайталау. «Менің Қазақстаным» әнін орындау.
Музыка әлемінен: Латиф Хамиди
Қазақ кәсіби музыкасының негізін салушылардың бірі — Латиф Хамиди. Оның «Бұлбұл», «Қазақ вальсі», «Отан», «Аққу», «Романс», «Лаула» сияқты ән-романстары бар.
Мұражай
Слайдта мұражайдың фотосуреті көрсетіледі (талқылау және әсермен бөлісу).
Қорытынды сұрақтар
- 1 Қалдаяқ тұрған жер қай өңір?
- 2 Қалдаяқтың шын аты кім?
- 3 Жамшид есімі нені білдіреді?
- 4 Шәмші қай жылы және қай жерде дүниеге келді?
- 5 Шәмшінің мұражайы қай қалада орналасқан?
- 6 Шәмшінің қарындасы кім?
- 7 Шәмшінің жары кім?
Талдау тапсырмасы
Венн диаграммасы арқылы тақырыптарды салыстыру және ортақ белгілерін анықтау.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үйге тапсырма
- Шәмшіге арнап ақындар жазған өлеңдерді анықтау.
- Шәмшінің әндерін орындап жүрген әншілерді зерттеп, мысалдар келтіру.
Бағалау
Оқушының сабаққа қатысуы, жауаптарының дәлдігі, ән орындау мәдениеті және талдау тапсырмасын орындауы бойынша бағаланады.