Тіл дамымауы
Педагогтың сөз мәдениеті: мәнерлі сөйлеудің маңызы
Сөздің мәнерлігі — сөйлеуші немесе жазушының тыңдарманын (оқырманын) қызықтыра білуі, ойын анық әрі әсерлі жеткізе алуы. Бұл қасиет көпшілік алдында лекция оқитын ұстаздарда, баяндамашыларда, қоғам қайраткерлерінде, сондай-ақ баспасөз материалдарын жазатын авторларда міндетті түрде болуы қажет.
Неге мәнерлі сөз маңызды?
- Тыңдарманның назарын ұстап тұрады және қызығушылығын арттырады.
- Ойды түсінікті етеді, ақпаратты қабылдауды жеңілдетеді.
- Сөйлеушінің кәсіби беделін күшейтеді.
- Эстетикалық әсер береді: классик жазушылар шығармаларынан ләззат алуымыздың бір себебі — сөз мәнерлігінің орынды қолданылуы.
Сөз мәнерлілігін бойына сіңіре білген адам шешендік өнердің өкілі ретінде бағаланады. Профессор Б. Головин мәнерлі сөзге жеткізетін бірнеше шартты нақты көрсетеді. Осы талаптар орындалғанда, ойды барынша шешен жеткізуге мүмкіндік туады.
Мәнерлі сөздің негізгі шарттары (Б. Головин бойынша)
Ойлаудың дербестігі
Пікірдің өзіндік болуы сөздің табиғи әрі нанымды шығуына әсер етеді.
Тақырып пен аудиторияны дәл анықтау
Не туралы айтатыныңызды және кімге бағыттайтыныңызды алдын ала ойластыру қажет.
Мәнерлілік құралдарын білу
Сөз орамдары, дәлел, мысал, теңеу, ырғақ, интонация сияқты құралдарды орнымен қолдану.
Функционалдық стильдерді ажырата білу
Әр стильдің (ғылыми, ресми, публицистикалық, көркем) мәнерлілік тәсілдері әртүрлі.
Тәжірибе және тұрақты жаттығу
Дағды — жүйелі еңбектің нәтижесі. Бір күндік әрекет жеткіліксіз.
Психологиялық дайындық
Қалыпты-салмақты немесе сергек көңіл күй сөздің тартымдылығын арттырады.
Өз мүмкіндігін шынайы бағалау
Көпшілік алдында сөйлейтін (немесе көпшілікке арнап жазатын) адам өзінің күшті және әлсіз тұстарын түсініп, саналы түрде дамытып отыруы керек.
Жай оқу жеткіліксіз: мәнерлілікті қалай қалыптастырамыз?
Сөздің мәнерлі болуы көбіне ойлауға және сол ойлаудың өзіндік ерекшелігіне байланысты. Сөйлеуші алдын ала нені айтатынын, кімге арнайтынын мұқият жоспарлауы керек — мәтін де соған сай құрастырылады.
Тек «міндеттен құтылу» үшін дайын мәтінді оқып шығу немесе жаттап алғанды қайталау арқылы тіл мәнерлілігіне жету қиын. Мәнерлілік — тірі ойдың, орынды құралдың және аудиториямен байланысудың нәтижесі.
Бұл бағытта үздіксіз еңбек қажет: көркем және қоғамдық-саяси әдебиетті оқу, баспасөз материалдарын тұрақты қадағалау, радио мен телехабарларды жүйелі тыңдау тілдік қорды байытып, сөйлеу мәдениетін көтереді.
Қорытынды: жас мамандардың тілдік дағдысын қалай күшейтеміз?
Көптеген мамандар байқайтын кемшіліктің бірі — жас маманның өз ойын анық жеткізе алмауы. Мұның себептері қатарында емтихандардың тест түрінде өтіп, шынайы қарым-қатынас пен ауызша сөйлеу тәжірибесінің азаюы, соның салдарынан тілдік дағдының жеткілікті дамымауы бар.
Ұсыныс
- Оқытуда семинар, конференция, пікірталас, баяндама форматтарын жиі қолдану.
- Студенттің аудиториямен байланысын күшейтіп, кері байланысты тұрақты енгізу.
- Қарым-қатынас мәдениетін жүйелі қалыптастырып, тілді жан-жақты дамытуға жағдай жасау.