Эволюциялық көзқарастардың қалыптасуы және дамуы
Сабақтың мақсаты мен ұйымдастырылуы
Білімділік
Эволюциялық ілімнің даму тарихын толық меңгерту.
Дамытушылық
Пәнге және тақырыпқа қызығушылықты дамыту.
Тәрбиелілік
Адамның тұлға ретінде қалыптасуын, адамгершілік қасиеттерін және қоршаған ортаға жанашырлық сезімін дамыту.
Көрнекіліктер
- Плакаттар
- Слайдтар
- Карточкалар
Сабақтың түрі
Жаңа сабақ.
Сабақ барысы
- I Ұйымдастыру кезеңі
- II Жаңа сабақты түсіндіру
Эволюция ұғымы
Эволюция — органикалық дүниенің күрделі әрі ұзаққа созылған тарихи даму процесі. Тірі организмдердің тарихи даму жолдарын, қозғаушы күштері мен жалпы заңдылықтарын эволюциялық ілім түсіндіреді.
Ежелгі көзқарастар
Тірі табиғаттың дамуы туралы алғашқы ой-пікірлер Үндістан, Қытай, Египет, Грекия ойшылдарының еңбектерінде кездеседі. Бұл еңбектерде табиғаттағы барлық зат қозғалыста әрі өзгерісте болады; қарапайым құрылымдардан біртіндеп күрделі формалар қалыптасады деген тұжырымдар айтылған.
Алғашқы эволюциялық ілім және Ж. Б. Ламарк
Органикалық дүниенің эволюциясы туралы алғашқы жүйелі ілім XIX ғасырдың басында қалыптасты. Оның негізін француз ғалымы Жан Батист Ламарк (1744–1829) қалады. Ол 1809 жылы жарық көрген «Зоология философиясы» еңбегінде түрлердің тұрақты еместігін, уақыт өте өзгеріп, жетілдірілген жаңа түрлерге айналатынын атап көрсетті. Ламарк бұл үдерісті эволюция деп атады және тірі табиғатта қарапайымнан күрделіге қарай бағытталған тарихи даму жүретінін тұжырымдады.
Ғылымға қосқан үлесі
- «Биология» терминін ғылымға енгізді.
- Жануарлар дүниесін омыртқасыздар және омыртқалылар деп ірі екі топқа бөлді.
- Нақты деректерге сүйеніп, өсімдіктер мен жануарлар құрылысына терең талдау жасады.
Ғылыми алғышарттар
«Тірі табиғат өзгермейді» деген көзқарас ұзақ уақыт үстем болғанымен, биологтар нақты материалдарды жинақтай берді. Осы кезеңде эмбриология мен палеонтология дербес ғылым салалары ретінде қалыптасты. Ламарк Дарвинге дейін органикалық дүниенің тарихи дамуын түсіндіретін ғылыми теорияның негізін қалаған ғалымдардың бірі болды.
Ламарктің жіктеуі және «қарапайымнан күрделіге» қағидасы
Ламарк еңбектерінің елеулі бөлігі жануарларды жүйелеуге арналды. Ол жануарларды ұқсастық белгілеріне сүйене отырып, құрылымының қарапайымнан күрделіге қарай біртіндеп күрделену деңгейі бойынша орналастырды. Осы арқылы жіктеудегі табиғи жүйенің негізін қалады.
Жүйелеудегі 6 саты
I саты
Кірпікшелі кебісшелер мен полиптер
II саты
Сәулелілер мен құрттар
III саты
Жәндіктер мен өрмекшітектестер
IV саты
Шаянтектестер мен былқылдақденелілер
V саты
Балықтар мен бауырымен жорғалаушылар
VI саты
Құстар мен сүтқоректілер
Омыртқасыздарды 10 класқа бөлуі
Шаянтектестер, өрмекшітектестер және жәндіктер бүгінгі күнге дейін өз алдына жеке класс ретінде сақталған жүйелік топтар болып саналады.
Ламарк теориясының мәні, күшті және әлсіз тұстары
Негізгі идеялары
- Тіршілік өте қарапайым тірі денеден пайда болып, төменгі сатыдан жоғары сатыға қарай өте баяу дамиды.
- Жаңа түрлердің пайда болуында сыртқы орта мен уақыттың рөлін ерекше атап көрсетті.
- Көп қолданылған мүшелер жақсы дамиды, ал қолданылмаған мүшелер біртіндеп кішірейіп, жойылуы мүмкін деген пікір ұсынды.
Күшті жағы
Ламарк теориясының маңызды артықшылығы — нақты деректерге сүйеніп, органикалық дүниенің өзгеретінін көптеген мысалдармен дәлелдеуге ұмтылуы және жүйелеуде табиғи бағытты көрсетуі.
Әлсіз жағы
Дегенмен ол организмдердің өзгеру себептерін, яғни эволюцияның негізгі қозғаушы күштерін толық әрі дәл түсіндіре алмады. Әсіресе жүре пайда болған белгілердің тұқым қуалауы туралы түсіндірмелері кейінгі ғылыммен қайта қаралды.
Мысалдар (Ламарк түсіндірмесі бойынша)
1) Керік (жираф)
Мойнының ұзын болуы — арғы тегі құнарсыз аймақта ағаш жапырағына жету үшін мойнын жиі созғандықтан қалыптасты деп түсіндірілді.
2) Жылан
Жорғалап қозғалуға байланысты денесі ұдайы созылып, аяқтары қажетсіз болғандықтан біртіндеп жойылған деп түсіндірілді.
Ламарк мүшелер белсенді қолданылғанда қан айналымы күшейіп, мүше жақсы өседі және бұл қасиет тұқым қуалайды деп пайымдады.