Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Ақшұқыр ауылыӨтегенова Әйгерім ЖаналықызыМақал - мәтел - сөз мәйегіҚазақта терең мағыналы ой салатын мақал - мәтел түрі сан алуан және олардың тақырыптары да біріне - бір ұқсамайды
Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Ақшұқыр ауылы
Өтегенова Әйгерім Жаналықызы
Мақал-мәтел — сөз мәйегі
Қазақ халқында терең мағыналы ой салатын мақал-мәтелдердің түрі сан алуан, тақырыптары да бір-біріне ұқсамайды. Ел үлгі тұтқан ақын-жазушылардың асыл да астарлы ойға құрылған түйінді сөздері халықтың ой елегінен өтіп, өзгеріссіз сақталып, ауыздан-ауызға тарап отырғаны белгілі.
Мақал-мәтелдер адамды ойландырып, нақыл әрі ақыл сөз ретінде үлгі-өнегеге толы болғандықтан, олардың қолдану аясы кеңейе түсті. Осы тұрғыдан алғанда, мақал-мәтелдің тәлім-тәрбиелік маңызы ерекше екенін аңғарамыз.
Мақал
«Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін» білдіріп, белгілі бір қорытынды, тұжырым жасайды.
Мәтел
Ой-пікірді бейнелі түрде, тұспалдап, ишарамен жеткізеді.
Демек, мақал-мәтел сөз ұйытқысы ретінде жақсылық пен жамандық, достық пен қастық, өнер-білім секілді сан алуан тақырыптарға құрылады. Төмендегі нақылдар соның айқын дәлелі.
Достық пен ақылдың құдіреті
«Досы көпті жау алмайды, ақылы көпті дау алмайды».
Бұл халық даналығы достықтың да, парасаттың да қорған болатынын меңзейді. Яғни, бірлікке ұйысып, ақылды болуға тәрбиелейді: достың көптігі қорған, ақылдың молдығы дау-дамайды жеңілдететін күш.
Өнер мен еңбектің өлшемі
«Өнерлі өрге жүзеді, өнерліге өлім жоқ».
Мұндағы мағына — өнерлі адам талай биіктен көрініп, үлкен жетістікке жете алады. Қабілет пен еңбек өз күніңді көруге мүмкіндік береді. Айтар ойы — өнерлі, еңбекқор болып, үздіксіз талаптану қажет.
Ағайын мен ата-ана қадірі
«Ағайынның қадірін жалалы болғанда білерсің, ата-ананың қадірін балалы болғанда білерсің».
Мақалдың түйіні — адам ата-ана қадірін көбіне өзі бала өсіргенде терең түсінеді. Сонымен бірге ағайынмен араз болмай, тату-тәтті, ынтымақты өмір сүруді, әке-шешені сыйлап, құрметтеуді меңзейді.
Еңбек — ертеңгі береке
«Жасыңда жалықпасаң, қартайғанда торықпайсың».
Бұл ой «Көндікпесең бейнетке, қолың жетпес зейнетке» деген мақалдың мағынасымен өзектес. Яғни, жастық шақта еңбекке төселген адам қартайғанда өкінішке бой алдырмай, өмірдің берекесін көреді.
Қорытынды
Мақал-мәтел — тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін түйген, терең ойлауды қажет ететін, қадір-қасиеті жойылмаған сөз мәйегі. Ол — ұрпақтан-ұрпаққа жеткен, тәрбие мен тағылымға толы асыл мұра.