Қазақстан тарихы әдістемесі

Қазақстан тарихы пәнінен білім берудің сапасын жетілдіруде түрлі әдістерді қолданудың тиімділігі

Қазақ халқының ағартушы ғалымы Шоқан Уәлиханов: «Халықтың кемеліне келіп, өркендеп өсуі үшін ең алдымен азаттық пен білім қажет» — деп айтқан. Еліміздің ертеңі кемел, болашағы берік болуының негізгі алғышарты — білім екендігі сөзсіз.

Кез келген мемлекеттің негізгі тірегі — асқақ күмбездер мен ғимараттар немесе экономикалық көрсеткіштер ғана емес, білімді, білікті, іскер әрі белсенді адамдар. «Қазақстан — 2030» бағдарламасында: «Біздің балаларымыз білімі жоғары жұмысшылар мен фермерлер, инженерлер, банкирлер және өнер қайраткерлері, мұғалімдер мен дәрігерлер, зауыттар мен биржалардың иелері болады» — деп атап көрсетілген.

Білім мен қоғам дамуы: жаңа талап, жаңа мүмкіндік

Қоғам дамыған сайын ғылым мен техниканың деңгейі, сондай-ақ оны басқару жүйесі де өзгеріп отырады. Соған сәйкес маман қызметінің мазмұны жаңарып, жаңа мақсат, жаңа көзқарас, жаңа шешімдер мен жаңа мүмкіндіктерді қажет етеді. Мұндай мүмкіндік тек білім арқылы келеді.

Тарих пәнінің мектептегі орны

Тарих пәні мектептегі оқу пәні ретінде жалпы негізгі білім беретін гуманитарлық және қоғамтанушылық курстардың негізін құрайды. Ол ұлттық өзіндік сана-сезімді, адамгершілік-этикалық нормаларды қалыптастырып, оқытудың дүниетанымдық іргетасын бекітеді.

Тарихтың басқа пәндермен өзара байланысы талдау мен жинақтау сияқты ортақ логикалық-танымдық әдістерді қолдануға мүмкіндік береді. Мысалы, гуманитарлық цикл пәндерімен байланыс картамен және мәтінмен жұмыс, оқиғалар мен құбылыстардың ерекшеліктерін айқындау секілді ортақ тәсілдер арқылы жүзеге асады.

Тарихи білім берудің мақсаттары мен міндеттері

Тарихи білім берудің басты мақсаты — оқушының дүниетанымын кеңейтіп, қоғам дамуы туралы жүйелі түсінік қалыптастыру. Бұл мақсатты жүзеге асыратын негізгі міндеттер:

Адамзат қоғамының ежелгі заманнан бүгінге дейінгі даму тарихы бойынша жүйелі білім негіздерін қалыптастыру.
Жалпыадамзаттық құндылықтарды және мәдени-тарихи тәжірибенің негізін оқытып, меңгерту.
Ғылыми көзқарасты қалыптастыру, адамзат жинаған әлеуметтік-рухани және адамгершілік тәжірибені игерту.
Өз халқының және басқа халықтардың тарихы мен мәдениетін құрметтеуге, бүкіл адамзаттың мәдени мұрасын сақтауға тәрбиелеу.
Қазақстандық патриотизм мен азаматтық сезімді қалыптастыру.
Эстетикалық және экономикалық тәрбие беру, діннің тарихтағы қызметін дұрыс түсінуге баулу.

Мұғалімнің үздіксіз дамуы — сапалы білімнің шарты

Бұл мақсат-міндеттерді орындау үшін қазіргі педагогиканың жаңалықтарын тиімді қолдану, оқу-әдістемелік тәсілдерді дұрыс таңдау, үздіксіз іздену және білім сапасын тұрақты жақсарту қажет.

Осы ретте орыстың ұлы педагогы К. Ушинскийдің: «Мұғалім өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім; оқуды, ізденуді тоқтатқан сәттен бастап оның мұғалімдігі де жойылады» — деген ойы әрдайым жадымызда болуы тиіс.

Сабақта қолданылатын тиімді әдістер мен тәсілдер

Бүгінгі таңда сабақ өткізудің түрлері көбейіп келеді. Түрлі әдіс-тәсілдерді пайдалану арқылы сапалы білім мен саналы тәрбие беруде тиімді сабақ түрлерін қолдану маңызды. Төменде 10-сыныптарда оқушылардың танымдық қызығушылығы мен белсенділігін арттыру үшін қолданылатын тәжірибелік мысалдар ұсынылады.

Негізгі сабақ форматтары

Сын тұрғысынан ойлауды дамыту
Ұжымдық оқыту
Пікірталас және семинар
Сынақ, жарыс, өзіндік жұмыс

Көрнекілік және құрылымдау тәсілдері

Сурет-иллюстрациялар бойынша әңгіме құрастыру
Тірек сигналдар, тірек-сызбалар, кластер
Хронологиялық кестелер және тірек-конспект
Венн диаграммасы арқылы салыстыру

Әсіресе қайталау сабақтарында оқушылардың өз бетінше ойлануына және жұмыс істеуіне көбірек мүмкіндік туады: тарихи оқиғалар мен құбылыстарды талдайды, салыстырады, қорытынды жасайды және өз бағасын береді.

Тапсырмалар жүйесі: практикалық үлгілер

1-тапсырма: Кестемен жұмыс

Палеолит, мезолит, неолит, энеолит кезеңдерінің уақыт шеңберін және ескерткіштерінің ерекшеліктерін анықтау.

2-тапсырма: Тарихи сынақхат

Оқушылар көп нүктенің орнына оқулықтағы тірек сөздерді қойып жазады. Әр топ басшысы тексеріп, нәтижесі бойынша топтық бағалауды ұйымдастырады.

Сынақхат мәтіні (үлгі):

Кир қайтыс болғаннан кейін б. з. б. 519 жылы парсы патшасы __________ сақтарға шабуыл жасайды. __________ есімді сақ жауынгері өзінің денесін жарақаттап, __________ қашып барып, өзін сақ көсемдерінен __________ көрген етіп көрсетеді. Ол парсы әскерлерін __________, __________ сусыз шөлге апарады. «Мен сендерді адастырып __________ ұшыраттым, елімді __________ алып қалдым, мен дегеніме жеттім. Енді __________ келгендеріңді істей беріңдер» — деп, __________ көрсетіп, парсылардан Шырақ кегін алады. Дарий көптеген әскерінен __________, еліне __________ мәжбүр болады. Шырақ сияқты жауынгердің арқасында сақтар өз __________ сақтап қалды.

3-тапсырма: Венн диаграммасы

1783–1797 жж. Сырым Датұлы бастаған көтеріліс пен 1837–1838 жж. Ішкі Ордадағы шаруалар көтерілісінің ерекшеліктерін салыстыру және ортақ белгілерін анықтау.

4-тапсырма: «Портреттер сөйлейді»

Көрсетілген фотосуреттегі тұлғаның аты-жөнін атап, өмірбаяны мен тарихи қызметіне қысқаша тоқталу.

5-тапсырма: «Бұл сөзді кім айтқан?»

Мұғалім мәтінді мәнерлеп оқиды, оқушы карточкадағы үзіндінің авторын анықтайды және дәлел келтіреді.

6-тапсырма: «Сөзілгек» ойыны

Мұғалім сөйлемді бастайды, оқушы жалғастырады. Мысалдар:

«100 мың жыл бұрын егіншілік …»
«Саналы адам, епті адам …»
«Малды қолға үйрете бастады …»
«Алғашқы еңбек бөлінісі …»
«Ежелгі адам тұрағы …»

Нәтиже: оқушы белсенділігі мен дербестігін күшейту

Осындай әдіс-тәсілдерді білім сапасын арттыру мақсатында түрлендіре отырып қолдану: оқушымен тығыз байланыс орнатуға, оның табиғи мүмкіндіктерін ашуға, танымдық іс-әрекетін қалыптастыруға, белсенділік пен дербестік танытуына және өзіне сенімділігін арттыруға көмектеседі.

Бұл жұмыстар оқушының білім аясын кеңейтіп, логикалық ойлауын дамытады және тиянақты білім алуына жол ашады. Сабақ барысында оқушы жетістігін дер кезінде атап көрсету пәнге қызығушылықты күшейтеді.

Сонымен бірге шамадан тыс тапсырма беруден сақ болған жөн: оқушы ең басты оқиғалар мен фактілерді түсініп, меңгеруі үшін нақты әрі өлшенетін тапсырмалар ұсынылуы қажет. Бұл тәсіл күнделікті сабақта білімді әділ бағалауға да мүмкіндік береді.

Қорытынды ұстаным

Мұғалім ой-өрісі кең, жан-жақты білімді, ізденімпаз, еңбексүйгіш, кез келген ортада ұйытқы бола алатын, оқушы алдында беделді, әріптестер мен ата-ана арасында сыйлы тұлға болуы тиіс. Ең маңыздысы — Отаны мен халқы алдындағы жауапкершілігін сезінетін жас ұрпақтың азаматтық ұстанымын қалыптастыруға үлес қосу.

Өйткені халық бізге өз балаларын үлкен сеніммен тапсырады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Қазақстан тарихы әдістемесі. 2010 ж., № 5.
Ғаламтор дереккөздері: Ustaz.kz сайты.

Автор туралы мәлімет

Сабыр Рахымов атындағы Шымкент республикалық «Жасұлан» мектебі, тарих пәнінің мұғалімі — Игенбаева Улмира Маратовна.