Қазақтың қасиетті қара шаңырағының бейнесі бүтін қазақ елінің символы іспеттес
Тақырып
Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері
Білімділік мақсаты
Оқушыларға мемлекеттік рәміздердің қадір-қасиетін терең ұғындыру.
Дамытушылық мақсаты
Оқушылардың танымдық көзқарасын қалыптастыру, ойлау көкжиегін кеңейту.
Тәрбиелік мақсаты
Мемлекеттік рәміздерді құрметтеуге, елдік сана мен жауапкершілікке тәрбиелеу.
Көрнекілік
Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері (Ту, Елтаңба, Әнұран).
Кіріспе
Біз Тәуелсіздікке аңсап, зарығып жеттік. Енді сол тәуелсіздіктің қасиетті белгілерін ерекше қадірлеуіміз әрі қастерлеуіміз керек. Әрбір азамат Қазақстанның Туын, Елтаңбасын, Әнұранын тұмардай қасиет тұтуға тиіс.
Еске салу
«Елдігіміздің сыналатын бір тұсы — осы», — деген сөзді әр азамат жүрегінде сақтап, жадында ұстауы қажет.
Мемлекеттік рәміздерді шын мәнінде қастерлеу үшін олар туралы терең түсінік қажет. Рәміздер — белгілі бір елдің өмір салтын, болмыс-бітімін, арман-аңсарын және өзге елдермен байланыс мұратын білдіретін мағыналы белгілер. Бүгін осы білімімізді жүйелеп, нақтылаймыз.
Негізгі бөлім
Елтаңба: ұғымы және тарихы
Елтаңба — елдің, қаланың, рудың немесе тұлғаның айрықша белгісін білдіретін шартты бейне. «Герб» сөзі неміс тілінен аударғанда «мұра» деген мағынаны береді. Қазақ тіліндегі «таңба» ұғымы бұл мәнді дәл жеткізеді.
Заңдық мәртебесі
Елтаңба мемлекет заңына сәйкес анықталып, ресми түрде бекітіледі.
Ғылыми салалар
Елтаңбатану — геральдика, ал туларды зерттеу — вексилология.
Алғашқы нышандардың қатарында тотемдік белгілер кең тараған: көбіне жануарлар бейнесі салынған тұмаршалар ру мен тайпаның ортақ рәмізіне айналды. Кейін көсемдер мен рубасылары билік белгісі ретінде өсімдік, қауырсын, әшекейлі бас киім секілді нышандарды қолданды, уақыт өте оларды найза, әшекейлі бақан, темір салпыншақтар алмастырды.
Ежелгі деректер
- Гомер Троя шайқасындағы әскер қалқандарындағы белгілерді сипаттайды.
- Эсхил жауынгерлер қалқандарындағы нышандарды талдап жырлайды.
- Алғашқы әскери байрақтарда Пегас, Минотавр, тасбақа, үкі секілді бейнелер кездескен.
Қазақ геральдикасының тамыры тереңде. «Таңба» сөзі Түркі қағанаты дәуірінде қалыптасқан ұғым ретінде айтылады. Махмұд Қашқари «таңба» — ел билеушілердің ерекше белгісі екенін жазады. Түркі таңбалары туралы деректер V ғасырдан белгілі, ал қазақ руларының таңбалары бүгінге дейін сақталған.
Ру-тайпалық таңбалардан мысалдар
Қаңлы — тік сыңар сызық; қыпшақ — тік қос сызық; керей — сүйір немесе тік қосылған сызықтар; найман — бұрыш бейнелі белгі; дулат — дөңгелек; арғын — қос дөңгелек көз; қоңырат — босаға; адай — садақ; албан — құлақты дөңгелек және т.б.
Елтаңбалар дамуына қарай бірнеше деңгейге бөлінеді: әлеуметтік-рәміздік (рулық таңбалар), мөрлер, әулеттік, қалалық және аумақтық, сондай-ақ ресми бекітілген мемлекеттік елтаңбалар.
Кеңес дәуірінде Қазақстан елтаңбасында орақ-балға, қызыл жұлдыз және бидай масақтары бейнеленді. Ұран мәтіні орыс тіліндегі нұсқаны қайталады, ал республика ерекшелігін айқындайтын ұлттық белгі аз болды.
Елтаңба құрылымы
Елтаңба, негізінен, қалқан және оны қоршаған кескіндер мен бейнелерден тұрады. Бұл дәстүр батырлар қалқандарынан бастау алады.
Ерекше бейне
Қазақстан Елтаңбасындағы шаңырақ бейнесі әлемдік геральдикада сирек кездесетін, айрықша символ ретінде танылады: ол — бірлік пен ортақ үйдің нышаны.
Бесбұрышты жұлдыз
Ол — тәуелсіз мемлекеттің әлемге ашықтығын, өркениетпен бірге дамуға ниетін білдіреді; жұлдыздың жарқырауы — халықтың бақ-берекесі арта берсін деген тілек.
Ту: мағынасы, түстердің тілі және ресми сипаттама
Ту (нидерланд тіліндегі «vlag» сөзімен байланысты) — ағаш сапқа немесе бауға ілінген, белгілі бір түсі бар, көбіне эмблема салынған мата. Ал мемлекеттік ту — елдің тәуелсіздігін білдіретін ресми билік нышаны.
Тудың сипаттамасы
Мемлекеттік тудың негізгі сипаттамасы Конституцияға сәйкес бекітіліп, ресми түрде тіркеледі.
Түстердің семантикасы түрлі мәдениеттерде әрқалай түсіндіріледі: қызыл — ерлік пен күрес, ақ — бейбіт ниет, қара — қайғы мен қарсылық белгісі ретінде қабылданады. Діни мағыналар да кездеседі: ақ түсті христиандар, жасылды мұсылмандар қастерлейді. Осыдан ұлттық бояу ұғымы туады: ол өнерде, ою-өрнекте, киімде, тұрмыста жиі қолданылады және халық мінезін де аңғартады.
Неліктен көк түс?
Зеңгір көк — аспанның, кеңістіктің белгісі. Танымдық тұрғыдан ол адалдық, тазалық, пәктік ұғымдарымен байланысады.
Ту дәстүрі
Қазақ жерінде ту көтеру дәстүрі көне дәуірден бар: Мөде, Бумын, Елтеріс, Керей мен Жәнібек, Абылай секілді ел билеушілерінің өз байрағы болғаны мәлім.
Ежелгі түркі дүниесінде көк асаба көк аспан әміршісінің нышаны саналған, ал көк бөрі бейнесі де туға таңба ретінде түскен. Қазақ даласында тулар біркелкі болмаған: жазба деректерде қызыл, көк, ақ, ала тулар қолданылғаны айтылады.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік туы (ресми сипаттама)
- Көгілдір түсті тікбұрышты мата.
- Ортасында шұғылалы алтын күн, оның астында қалықтаған қыран.
- Сабының тұсынан ұлттық өрнек салынған тік жолақ өтеді.
- Күн, шұғыла, қыран және өрнек — алтын түсті.
- Ені мен ұзындығының қатынасы — 1:2 (мысалы, ені 1,5 м болса, ұзындығы 3 м).
Әнұран: мәні және тарихи-мәдени сабақтастық
Әнұран — мемлекеттің рухын, мақсатын, халықтың бірлігін танытатын салтанатты ән. Қытай дәстүрінде гимн «мемлекет өлеңі, мемлекет әні» деп түсіндірілсе, араб мәдениетінде «Отан өлеңі, Отан әні» мағынасына жақын қолданылады.
Сөзі жоқ ұлттық рәміз ретінде
Құрманғазының «Сарыарқа» күйі ұзақ уақыт бойы халқымыз үшін сөзі жоқ, әуен арқылы танылатын ұлттық белгі қызметін атқарған.
Қайғыны баяндайтын, рухты көтеретін ән
«Елім-ай» — ел басына түскен қасіретті боямасыз жеткізсе де, үміт пен ерлікке үндейтін ерекше мазмұнды туынды.
«Елім-ай» әні жоңғар шапқыншылығы кезіндегі 1723 жылғы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» трагедиясымен байланысты айтылады. Авторы — Қожаберген Толыбайұлы, ол Үргеніш, Бұхар, Самарқан медреселерінде білім алған.
Отаншылдық рухтағы кең тараған ән
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы кезінде «Елім-ай» әнімен қатар кең шырқалған шығармалардың бірі — «Менің Қазақстаным». Сөзі — Н. Назарбек (Н. Нәжімеденов), әні — Ш. Қалдаяқов.
«Менің Қазақстаным» әнінен шумақ
Алтын күн аспаны,
Алтын дән даласы.
Ерліктің дастаны,
Еліме қарашы!
Менің елім, менің елім,
Гүлің болып егілемін,
Жырың болып төгілемін, елім,
Туған жерім менің — Қазақстаным!
Қорытынды
Мемлекеттік рәміздер — тәуелсіздіктің айқын айғағы, елдік сананың тірегі. Оларды білу, қадірлеу және құрметтеу — әр азаматтың ел алдындағы жауапкершілігі.
Түйін
Ту — тәуелсіздік пен кеңдік, Елтаңба — бірлік пен ортақ шаңырақ, Әнұран — халық рухы мен ұлт намысы.