Сыңармүйіз қосмүйіз, қошқармүйіз деп аталатын оюдың тек бір жақ сыңарын ғана бейнелейтін өрнек түрі
Ұлы Дала өркениеті және қазақтың дәстүрлі мәдени мұрасы
Қазақ халқының сан ғасырлық мәдениеті — ескі дәуірлерден сөнбес мұра болып, ұрпақтан ұрпаққа, әкеден балаға жалғасып келе жатқан рухани сабақтастықтың айқын көрінісі. Далалық өркениеттің алтын бесігі саналған Ұлы Дала кеңістігінде қалыптасқан бұл мәдениет Қазақстанды әлемге, ең алдымен, мәдениеті мен қолөнері арқылы танытты.
Қазақ халқы республика аумағында көне дәуірден орныққан мәдениеттің тікелей мұрагері ғана емес, сол дәстүрді дамытып, жаңғыртып, байытушы күш ретінде де танылды. Көне дәуірден бүгінге дейін адамзат мәдениетінің өрістеуіне назар аударсақ, мәдениеттер арасындағы байланыс пен сұхбаттың үзілмей келе жатқанын көреміз.
Тарихи сабақтастық туралы ой
Белгілі ғалым Л. Н. Гумилев көшпелілер мәдениеті жайында: біздің дәуірімізге дейінгі I ғасырдағы көшпенділер мәдениеті ерекше дараланғанын, әрі оның ХVIII–ХIХ ғасырлардағы көшпелілер мәдениетінен де жоғары болғанын атап өтеді. Бұл пікір дәстүрлі мәдениетті тарихи қозғалыс пен заңдылықтар тұрғысынан танудың маңызын арттыра түседі.
Қолөнердің жаңғыруы және зерттеудің маңызы
Халық мәдениеті сырттан келген ықпалдармен жаңарып, толығып отырған. Қазақ қоғамындағы еңбек пен тұрмыс өзгерген сайын, сырттан енген мәдени үлгілер де жергілікті тіршілікке бейімделіп, ұлттық сипатқа ие болды. ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында қазақтың дәстүрлі қолөнері өзінің ең жоғары даму сатысына көтеріліп, күнделікті өмірден берік орын алды.
Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қазақ қолөнерін этнографиялық бағытта жан-жақты зерттеу — ғылым үшін де, өмірлік тәжірибе үшін де аса құнды. Қолөнер — ұлттық мәдениеттің өзекті салаларының бірі, ал ою-өрнек сол саланың көркемдік өзегіне айналған.
Бүгінгі міндет
Ұлттық мәдениетті зерттеу, тану және ұрпақ санасына сіңіру — уақыт талабы. Қолөнер шеберлерінің дәстүрлі талаптарын зерделеу де — келешек жастардың жауапкершілігі.
Қорғау және қолдау
Қолөнер — баға жетпес, өшпес мұра. Оны сақтау, қолдау және тұрмыста жаңаша қолдану мәдениеттің үздіксіз дамуына жол ашады.
Бейнелеу тілі: ою-өрнектің көне бастаулары
Қазақ «өнер алды — қызыл тіл» дейді. Алайда бейнелеу тілі, әсіресе ою-өрнекке бастайтын таңба мәдениеті, тіл өнерінен де бұрын пайда болғандай. Тас дәуірінен қалған таңбалы тастардағы ою-өрнек үлгілері адамның өз ойын сурет арқылы жеткізуге ерте талпынғанын дәлелдейді. Алғашқы қауым кезеңінде үңгірді мекендеген адамдар тұрмыс-тіршілігін үңгір қабырғаларына қашап салғаны археологиялық деректер мен ғылыми еңбектерде айтылады.
Б.з.д. V–III ғасырлардағы сақ дәуіріне қатысты Пазырық қорғандарынан табылған ою-өрнектер қазіргі қазақ ою-өрнектеріне өте ұқсас. Бұл — ою тілінің терең тарихи тамырын көрсететін айғақ. Берел қорғанынан табылған алтын әшекейлер мен аң стиліндегі бұйымдар зергерлік өнердің тым ерте қалыптасып, биік шеберлікке жеткенін аңғартады. Жетісу мен Шілікті жазығындағы «Алтын адам» кешендеріндегі әшекейлердің талғамы мен орындалу деңгейі бүгінгі зергерлерге де үлкен талап қояды.
Ою-өрнек ұғымы және оның мәдени кеңістігі
Ою-өрнек (латын тіліндегі мағынасы — «әсемдеу», «сәндеу») — әртүрлі бұйымдарды, сәулет нысандарын ырғақ пен қайталанымға құрылған үйлесімді нақыштармен көркемдеу тәсілі. Ұлттық ою-өрнек қазақ халқының қалыптасуымен қатар дамып, қазіргі Қазақстан аумағын мекендеген Азия халықтарының мәдениетімен тығыз байланыста өркендеді.
Мұны ортағасырлық сәулет ескерткіштеріндегі геометриялық және өсімдік тектес өрнектерден анық көреміз (Айша-бибі, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі). Ою-өрнек тоқымада, кестеде, ағашқа, сүйекке, мүйізге, металл мен теріге түсіру әдістері арқылы ерекше жетілді.
«Ою» мен «өрнек» айырмасы
-
1
Ою — ойып, кесіп, қиюластырып жасау; бетіне ойып бедер түсіру. Қазақта өрнекке салып қиылған үлгі, сырмақ қиығы, қошқармүйізге ұқсас өрнектердің көбі «ою» деп аталады.
-
2
Өрнек — бояп, күйдіріп, қалыптап, жапсырып, бедерлеп жасалған көркемдік әшекейлердің ортақ атауы.
Сондықтан бұл екі ұғым қосарланып, «ою-өрнек» түрінде орныққан.
Өңірлік ерекшелік және ортақ негіз
Қазақ даласында ою-өрнек әр өңірде әртүрлі стильмен қалыптасты. Өнердің дамуына көрші халықтардың ықпалы да айтарлықтай болды. Соған қарамастан, көптеген өрнектердің бастапқы түбірі ретінде мүйіз тектес элемент ерекше орын алады.
Қазақ тұрмысында өру, тігу, тоқу, құрау, қию, еріту, балқыту сияқты тәсілдер арқылы үй жиһаздары, құрал-саймандар, киіз үй жабдықтары, зергерлік бұйымдар, кілем-алаша, сырмақ, қоржын, ыдыс-аяқ, киім-кешек — бәрі ою-өрнекпен әшекейленді.
Ғалымдардың пайымдауынша, қазақ ұлттық ою-өрнектерінің әзірге 230-дай түрі ғана жүйеленіп анықталған. Солардың ішінде ең кең тарағаны — мүйіз тектес ою-өрнек.
Мүйіз тектес ою-өрнек: өзек мәнер және түрлену жүйесі
Мүйіз оюы — қазақ ою-өрнегінің төркіні деуге болады: көптеген жаңа элементтер осы негізде жасалып, атаулары өзгеріп, композициялық түрленуге түсті. Мүйіз тектес өрнектердің мазмұны мал өсіру, аңшылық, жер-су, көшіп-қону көріністері мен тұрмыстық заттардың сыртқы бейнелерін тұспалдауға құрылған. Қай бұйымды алсақ та, бетінде мүйіз элементінің түрлі нұсқасы кездеседі.
Қолданылу ауқымы
Ұсақ түрлері зергерлік, кесте, ағаш-сүйек-мүйіз ұқсату сияқты нәзік істерге жараса, ірі түрлері кілем, алаша, терме алаша, текемет, сырмақ, ши, қоржын, киім-кешек және сәулет өнерінде кең қолданылады.
Тектік негіз
Мүйіз өрнектерінің бастауы қой, арқар, ешкі, сиыр, бұлан, бұғы, елік сияқты жануарлардың мүйіздерін тұспалдаудан тарайды.
Композиция жасау
Шеберлер бір элементке екіншісін, үшіншісін қосып, өрнекті молықтырып, мазмұнды әрі көркем композициялар жасайды.
Кең тараған мүйіз тектес атаулар
Қошқармүйіз, арқармүйіз, бұғымүйіз, қырықмүйіз, қосмүйіз, сыңармүйіз, сынықмүйіз, төртқұлақ, түйетабан, сыңарөкше, қосалқа, құсқанаты, қазтабан және басқа да көптеген нұсқалар.
Негізгі өрнектердің қысқаша сипаттамасы
Қошқармүйіз
Қойдың төбесі мен екі жаққа иірілген мүйіз бейнесіне негізделеді; қолтық тұсынан құлақты тұспалдайтын қысқа буындар байқалады. Бұл өрнек қайраттылықтың, ерліктің белгісі ретінде ер адамның киімінде, батырлар жарағында да қолданылған. Текемет, сырмақ, басқұр, алаша, кілем, былғары, сүйек, ағаш, зергерлік бұйымдардың барлығында кездеседі.
Киіз бұйымдарда аппликация (құрақ) түрінде де тігіледі: текемет ортасына «қошқармүйіз», жиегіне «тұмар», «шаршы», «су» сияқты өрнектер үйлестіріледі.
Қосмүйіз
Қой, ешкі, сиыр сияқты жануарлардың қос мүйізін бейнелейді; кей өңірлерде «ырғақ», «ілмек» деп те аталады. Қазіргі таңда сәукеле мен айыр қалпақтың төбесіне, камзолдың алдыңғы бөлігіне, етіктің қонышына және тұрмыстық заттарға салынады.
Арқармүйіз
Қошқармүйізге ұқсас болғанымен, шиыршықталуы күрделірек, тармақтары көбірек келеді. Кілем, тұскиіз, сырмақ, кесте, киім-кешек және үй жиһаздарында жиі ұшырасады.
Сыңармүйіз
Қосмүйіз не қошқармүйіздің бір жақ сыңарын ғана беретін өрнек. Шебер орналастырылғанда композицияда дараланып тұрмай, басқа өрнектермен жымдасып кетеді; көбіне жиек өрнек ретінде қолданылады.
Қырықмүйіз
Біріне-бірі жалғасып, тармақтала қосылған көп мүйізді құрылым. Дөңгелек не төртбұрыш ішінде немесе бұтақ тәрізді жайылып бейнеленеді. Тұскиіз, тон, кежім, сырмақ, текемет және сәулет өнерінде жиі кездеседі.
Сынықмүйіз
Тік төртбұрыш жасап, бірнеше рет ішке иілу арқылы сынған мүйізді тұспалдайды. Кілем, ши, басқұр, алаша және әртүрлі қалталарды безендіруге қолданылады.
Төртқұлақ
Төрт тармақтан тұратын құрылым ортасында крест тәрізді бейне түзеді; дөңгелек, төртбұрыш, төртжапырақ композициялары жасалады. Кебеже, жүкаяқ, аяққап, қалқан, шапанның жауырыны секілді тұстарға салынады.
Үшқұлақ / Үшжапырақ
Үш мүйізді не үш жапырақты, үш тармақты өрнек. Х–ХІ ғасырларда Тараз моншаларының қабырғаларында үшжапырақ өрнегі қолданылғаны белгілі.
Түйемойын және Өркеш
Түйемойын — түйенің мойнына ұқсап иіле көтеріліп, тармақталатын элемент; күрделі композицияда оқшауланып көрінеді. Өркеш — түйенің қос өркешін бейнелейді және сырмақ, текемет, тұскиіздерде жиі ұшырасады.
Қазақ оюындағы қос мүйіз, қос өркеш, қос емшек сияқты симметриялық бейнелер береке-бірліктің, көбеюдің символы ретінде де түсіндіріледі.
Айыр, Ботакөз, Қаңқа
Айыр — пішен ашалайтын айыр құралын тұспалдайды (ашатұяқ/айыртұяқ атаулары да кездеседі). Ботакөз — ромб тәрізді геометриялық өрнек, жиектеме ретінде жиі қайталанады. Қаңқа — тоқымашылықта қолданылатын, мал сүйегін тұспалдайтын өрнек.
Қарта, Қабырға, Омыртқа, Қайнар
Қарта — төрт түлікке қатысты мүшелік бейнелеуден туып, жүрекке ұқсас пішін береді; ағаш оюда, зергерлікте, кестеде көрінеді. Қабырға — қарама-қайшы түстердің қатар қолданылуымен ерекшеленеді. Омыртқа — кестеде, өрме шилерде, сүйек пен ағашта жиі кездесіп, композицияның ортасы мен жиегінде қолданылады. Қайнар — су тамшысы мен мал таңбасын тұспалдайтын, көбіне салқын гаммаға құрылатын өрнек.
Тоғызтөбе — көне өрнек ізі
Тоғызтөбе өрнегі ең көне оюлардың бірі саналады: қимақтар мен қарлұқтардың қолөнерінде сақталған. Бір кезеңде Айша-бибі күмбезінің кірпіштерін өрнектеуге пайдаланылған. Бүгінде қазақ, қырғыз, түрікмен, қарақалпақ қолөнерінде кездеседі.
Ою-өрнектің тәрбиелік және эстетикалық қуаты
Ою-өрнек — дәлдік пен есепке, теңдік пен үйлесімге тәрбиелейтін, сәндік пен көркемдікті ұштастыратын өнер. Ол тазалықты, нәзіктікті, сүйкімділікті, парасаттылықты, жылылық пен сұлулықты сезіндіреді; ойға шабыт беріп, ептілікке, іскерлікке, шеберлікке баулиды. Өнерге махаббат, сұлулыққа құштарлық ою ойған адамның болмысын да нәзіктендіріп, жанын байытады.
Қошқармүйіз — молшылық нышаны
Қошқармүйіз ою-өрнегі байлық пен берекенің, молшылықтың белгісі ретінде кең тараған. Бұйымның көлемі мен сәндік мақсатына қарай оған жапырақ тектес, иірім, шиыршық, түйетабан, құсмұрын секілді қосымша элементтер үйлестіріле береді.
Ұлттық өрнекті сақтау — ортақ парыз
Мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан ұлттық ою-өрнек қорын жаһандық заманда аман сақтап, оның мәнін жас ұрпақтың бойына сіңіру — бәріміздің ортақ міндетіміз. Өнер мұрасы ұрпаққа жарасымды жалғасса, мәдениет те дамыған үстіне дами береді.
Автор туралы
Жұмагелді Нәжімеденов — Мәдени саясат және өнертану институтының акустика және музыкалық технология лабораториясының меңгерушісі, өнертану ғылымдарының кандидаты, доцент, домбырашы, дирижер.