Өткен күндер суреті

Сәкен Сейфуллин (1894–1938): өмірі, қайраткерлігі, шығармашылық әлемі

Сәкен Сейфуллин 1894 жылы бұрынғы Ақмола облысы, Ақмола уезі, Нілді болысының Бірінші ауылында (қазіргі Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданы) дүниеге келді. Болашақ ақынның балалық шағы Сарыарқаның сағымды даласында өтті: мөлдір су, толқыған Нұра мен Есіл бойы, алыстан көз тартқан Аба мен Ор тауларының бауыры — оның «алтын бесігі» болды. Жаз жайлаудың рақатын көріп, алтыбақан теуіп, ақсүйек ойнап өскен бала қыстың ұзақ, боранды түндерінде батырлар жырын тыңдап, ән мен күйдің сан қырлы сырын бойына сіңірді.

Отбасы тәрбиесі және алғашқы білім

Сөзге шешен, домбырашы, саятшы әрі аңшы Сейфолланың мінез-құлқы мен өмірлік ұстанымы Сәкеннің өр, қайсар, әділ болып өсуіне ықпал етті. Ерке мінезге салынбайтын, орынсыз күлкі мен жылаудан аулақ бала анасы Жамалдың ертегілерін тыңдаудан жалықпады. Ауыл молдасынан арабша хат танып, қисса-хикаяны өздігімен оқитын деңгейге жеткен соң, әкесі оны «орысша үйрен, орысша оқы» деп Нілді зауытына жібереді.

Нілді зауыты: еңбек, тәртіп, жаңа әлем

Тоғыз жасында ауылдан кетіп, кенішке келген Сәкен бір орыстың сиырын бағып, пешке таскөмір жағып, су тасып, түрлі жұмыс істей жүріп, әуелі сол үйдің кемпірінен бір жыл орыс тілін үйренеді. Кейін екі жыл зауыт мектебінде оқиды. Кеше ғана ата-ана алақанына салған бақытты бала бүгін кісі есігінде жүрді.

Түтіні аспанға шаншылған зауыт, көк темірді «сағызша илеген» ұсталар, теңдік пен бостандық талап еткен жұмысшылар, шахтадан шаршап шыққан кеншілер, ауыр тұрмыс пен тартысты өмір көріністері зерек баланың жүрегіне ыза, намыс, кек болып байланып, кейін көптеген шығармаларына арқау болды.

Оқу жылдары және әдебиетке бет бұрыс

Сәкеннің жан-жақты білім алуы, азаматтық-әлеуметтік көзқарасының қалыптасуы және шығармашылық қадамының басталуы 1908–1913 жылдары Ақмоладағы приход мектебі мен қалалық училищеде, ал 1913–1916 жылдары Омбы мұғалімдер семинариясында оқыған кезеңімен тығыз байланысты. Нілді зауытында әзіл-шыны аралас өлең жазудан бастаған жас дарын қазақ фольклорын, Абай мұрасын, орыс және Еуропа классиктерін игеруге ұмтылды.

1916–1919: дүрбелең дәуір және күрес жолы

Семинарияны тәмамдаған тұстағы көптеген жас оқығандар сияқты, Сәкен де еңбек жолын Сілеті–Бұғылы өңірінде ауыл мұғалімі болудан бастайды. Қазақ даласын астан-кестең еткен 1916 жылғы оқиғалар, әсіресе 1917 жылғы алапат толқын оған қатты әсер етті. Ақпан төңкерісінен кейін ол Ақмолаға келіп, қоғамдық тартыстың қақ ортасына енеді. Аз уақыт ішінде романтик жыршы саяси күрескерге айналып, қаламнан бұрын ел ісіне көбірек жегілді.

Ол түрлі қызметтер атқара жүріп, қазақ әйелдерінің теңдігін қорғау, дін басылардың шектен шығуына тосқауыл қою, бұрынғы дәулет пен әкімшілік-билік иелерін тізгіндеу, кедей-кепшік пен жұмысшы-жалшыға сүйеніш болу секілді шараларды жүзеге асыруға атсалысты. 1917 жылы жазған «Бақыт жолында» драмасы 1918 жылы Ақмола жастарының күшімен сахнаға қойылды.

1920–1937: мемлекет ісі және әдебиетке қайта оралу

Мыңдаған шақырымды жаяу жүріп, Түркістанға өтіп, Әулиеата (қазіргі Жамбыл) атырабында Кеңес өкіметін орнату жұмыстарына белсене қатысады. 1920 жылы Қазақ Автономиялы Республикасы құрылғанда, Сәкен Сейфуллин Қазақстан Орталық Атқару Комитеті президиумының мүшесі, Жер-су комиссиясының төрағасы болды. 1922 жылғы қазанда өткен ІІІ Кеңестер съезінде Қазақстан Комиссарлар Кеңесінің төрағасы болып сайланды.

1922–1925 жылдары Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитетінің (ВЦИК) мүшесі ретінде КСРО көлеміндегі саяси, әлеуметтік, шаруашылық мәселелерді талқылауға қатысты. «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде, «Әдебиет майданы» (қазіргі «Жұлдыз») журналында редактор болып, қазақ кеңес баспасөзінің қалыптасуына жетекшілік етті. 1925–1937 жылдары Жазушылар одағы мен өзге мекемелерде басшылық қызмет атқарып, жоғары оқу орындарында дәріс берді.

Негізгі шығармалары мен зерттеулері

Қоғам өмірі салыстырмалы түрде тынышталып, бейбіт арнаға түскен тұста Сәкен өз мұратының қаламгерлік екеніне анық көз жеткізді. Бар күш-жігерін көркем сөз арқылы туған халқына қызмет етуге жұмсады.

Соңғы жылдар, марапат және қаза

1936 жылы Сәкен Сейфуллиннің әдеби қызметіне 20 жыл толуы аталып өтіп, еңбегі ескеріліп, «Еңбек Қызыл Ту» ордені берілді. Алайда Сталин дәуіріндегі жеке басқа табыну салдарынан жазықсыз жала жабылып, репрессияға ұшырады. Ол 1938 жылы 26 ақпанда қаза тапты. Әкесі Сейфолла да қуғын-сүргінге ұшырады.

«Өткен күндер»: алғашқы жинақтың идеялық өзегі

«Өткен күндер» өлеңдер жинағы Қазандағы «Матбуғат Кәримия» баспасынан жарық көргенде, Сәкен небәрі жиырма жаста еді. Жинақтағы өлеңдердің әлеуметтік-қоғамдық мазмұны, көркемдік-эстетикалық бітімі мен поэтикалық қуаты оның табиғи талантын, азаматтық ұстанымын, дүниетанымын айқын танытты. Ол кезеңде қазақ қаламгерлерінің кітап болып шығуы сирек, ал Абай туындыларының басылғанына да бар болғаны бес жылдай ғана уақыт өткен еді.

Бағыт-бағдар: ағартушылық және сыншыл реализм

Жинақ идеялық тұрғыдан ағартушылық-демократтық арнада, сыншыл реализм әдісінің өрісінде жазылған. Жас ақын қазақ өміріндегі маңызды әлеуметтік тақырыптарды көтеріп, оларға көркемдік талдау жасайды: патша отаршылдығы, қараңғылық құрсауы, байлардың надандығы, ел басқарудағы берекесіздік, кедейлік пен жоқшылықтың зардаптары, білімге үндеу — мұның бәрі халық мұраты тұрғысынан ой түюге жетелейді.

Туған жерге сағыныш және этнографиялық өрнек

Оқу-білім іздеп жастай жолға шыққан жас өреннің елге сағынышы, туған жерге махаббаты, ауыл тіршілігінің бояулы көріністері мен этнографиялық детальдары «Жайлауға көшу», «Жайлауда қымыз ішу», «Айт күні» өлеңдерінен айқын сезіледі. Бұл шығармаларда қанық бояумен салынған табиғат суреттері және бірте-бірте көмескіленіп бара жатқан кешегі өмірдің «өткен күндер» картиналары бар.

Лирика: махаббат пен Абай ықпалы

Алғашқы ғашықтық пен махаббаттың нұрлы сәулесін жырлауға да жас ақынның қаламы бейім болды. Бұл тұста Абай ықпалы ерекше аңғарылады. Әлеуметтік айқын ұстаным, халықтық идея, бейнелі тіл, өлең кестесіндегі мәдениет — «Өткен күндер» жинағы қазақ әдебиетіне тегеурінді таланттың келгенін айғақтады.