Атауыш сөздер
Сабақ жоспары
Морфологиядан өткенді қайталау
Бұл сабақта 6-сыныпта меңгерілген морфология бойынша теориялық білім жүйеленіп, практикалық тапсырмалар арқылы бекітіледі. Тірек мәтін ретінде Абай Құнанбаевтың қарасөздері алынып, талдаудың бірнеше түрі орындалады.
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Морфология тарауынан алған теориялық білімді жүйелеу және жинақтау.
Білімдік міндет
Сөздің түрлері мен сөз таптары бойынша меңгерілген теориялық білімді бекіту.
Дамытушылық және тәрбиелік
- Білім, білік, дағдыларын қалыптастыру, лингвистикалық дүниетанымды кеңейту.
- Адамгершілікке, ізгі қасиеттерге және отаншылдыққа тәрбиелеу.
Кіріспе бөлім: Абай және сабақтың өзегі
Ұйымдастыру
Сабақ басында сыныптың дайындығы тексеріліп, жұмысқа бағыт-бағдар беріледі.
Абайдың 7-қарасөзі
Кіріспеде Абай Құнанбаевтың жетінші қарасөзі аудиотрек арқылы тыңдатылады. Мұғалім сабақтың мақсатын таныстырып, Абай көрсеткен адамдық жолдың маңызын атап өтеді:
«Білсем екен» деген жан құмарлығы арқылы сендер бүгінге дейін қазақ тілі курсынан көп нәрсені меңгердіңдер. Енді сол білімді морфология бөлімі бойынша жинақтайық.
Жұмыс жоспары
Қайтала, ойла, пайымда
Сызба арқылы морфологияны жүйелеу.
Тұнықтан қанып іш...
Абай қарасөздеріне сатылай кешенді талдау жасау.
Түйткілдің түйінін шеш
Сәйкестендіру тесті арқылы бекіту.
Сандар сиқырын аш
Қазақ тіліндегі сандарға байланысты ұғымдарды еске түсіру.
Негізгі бөлім
1) Морфология сызбасымен жұмыс
Флипчарттағы сызба арқылы негізгі ұғымдар қайталанады: сөздің түрлері, сөз таптары, олардың сұрақтары, түрленуі, құрамы, тұлғасы.
Топ
Атауыш сөздер
Топ
Көмекші сөздер
Топ
Одағай сөздер
2) Морфологиялық талдау
Абайдың Отыз сегізінші сөзінен үзінді негізінде морфологиялық талдау жүргізіледі.
Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек: әуелі — надандық, екіншісі — еріншектік, үшінші — залымдық деп білесің.
3) Сатылай кешенді талдау (сөз құрамы, лексика-грамматикалық мағына)
Отыз бірінші сөз бойынша сөздердің жасалуын, тұлғалық ерекшелігін және мағыналық қырларын жүйелі түрде талдау.
Естіген нәрсені ұмытпастыққа төрт түрлі себеп бар: әуелі — көкірегі байлаулы берік болмақ керек; екінші — сол нәрсені естігенде я көргенде ғибраттану керек, көңілденіп, тұшынып, ынтамен ұғу керек; үшінші — сол нәрсені ішінен бірнеше уақыт қайтарып ойланып, көңілге бекіту керек; төртінші — ой кеселді нәрселерден қашық болу керек.
4) Дыбыстарға математикалық жолмен мінездеме беру
Берілген сөздердегі дыбыс санын, дауысты-дауыссыздардың қатынасын және өзге де көрсеткіштерді есептеу арқылы талдау жасалады. Тірек мәтін: Он тоғызыншы сөз.
Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады. Естілердің айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады.
5) Сәйкестендіру тесті
Оқушылар морфология бойынша негізгі ұғымдарды сәйкестендіру арқылы қайталайды және өз білімін тексереді.
Дағды
Терминдерді дұрыс тану
Дағды
Сөз таптарын ажырату
Қорытынды бөлім
1) Бекіту: «Сандар сиқырын аш»
Қазақ тіліндегі 2, 3, 4 және 7 сандарына байланысты ұғымдарды атау. Мысал ретінде:
- 2: жалқы және жалпы есім; жұрнақ және жалғау; салт және сабақты етістік.
2) Сабақты қорытындылау: сұрақ-жауап
- Екі көз не үшін керек?
- Жақсыларды көру үшін.
- Екі қолың не үшін керек?
- Елге көмек беру үшін.
- Құлақ не үшін керек?
- Ақыл-кеңес тыңдау үшін.
- Тіл мен жағың не үшін керек?
- Ақиқатты айту үшін.
- Ал аяғың ше?
- Шетте жүрсем, туған жерге қайту үшін.
- Ал білім не үшін қажет?
- Туған жерге жету үшін екі аяқ қаншалық қажет болса, адамның баласы болып қалу үшін де білім соншалық қажет. Жүйелі ойлау мен ой-өрістің кеңеюіне морфология тарауының үлесі мол.
3) Үй тапсырмасы
- Бүгінгі сабақта алған мәліметтерді қайта қарап, ережелерді қайталау.
- «Осы қайталау маған не үшін керек?» деген сұраққа ойланып келу.
- «Наурыз — көгілдір көктем белгісі» тақырыбында әңгіме жазу.
4) Бағалау
Оқушылардың сабақ барысындағы белсенділігі, талдаулардың дәлдігі және тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағалау жүргізіледі.
Негізгі ой
Морфологияны қайталау — тек ережені еске түсіру емес, ойлау жүйесін қалыптастыратын тілдік тәртіп. Абай мәтіндері бұл жұмысты мазмұнмен де, тәрбиелік мәнмен де тереңдетеді.
Қолданылған тәсіл
Сатылай кешенді талдау + көрнекілік + сұрақ-жауап + сәйкестендіру тесті.