Грамматикалық ерекшеліктер
Зерттеу жұмысы
Әрбір азамат, ең алдымен, өз халқының тілін білуі тиіс. Туған тілдің асыл қазынасын танып, інжу-маржанын тізіп, тілдік ерекшеліктерін зерттеп, оны дамытуға үлес қосу — жас ұрпақтың ізгілікті борышы.
Диалектология туралы қысқаша түсінік
Тіл білімінің диалектілер мен сөйленістерді (говорларды) зерттейтін саласы диалектология деп аталады. Бұл атау грек тіліндегі dialektos (сөйлеу, сөйленіс) және logos (ілім) сөздерінен құралған. Диалектологияның негізгі міндеті — жергілікті тілдік ерекшеліктерді анықтап, жүйелеу және сипаттау.
Негізгі ұғымдар
- Диалект
- Жалпыхалықтық сипат алмаған, белгілі бір өңірде ғана қолданылатын тілдік ерекшеліктердің жиынтығы.
- Сөйленіс
- Жергілікті диалектілердің шағын аймақты қамтитын бөлігі (әдетте бір облыс немесе бірнеше аудан көлемі).
Қазақстан жағдайында диалект көбіне 2–3 облыс аумағын қамтуы мүмкін, ал сөйленіс — бір облыс не 2–3 аудан көлемінде таралады.
Зерттелу тарихы және жіктелуі
Қазақ диалектологиясы ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап жүйелі түрде зерттеліп, бірқатар еңбектер жарық көрді. Атап айтқанда, Ғ. Қалиев, Ш. Сарыбаев, О. Нақысбеков, С. Аманжолов, Х. Кәрімов және басқа ғалымдардың зерттеулері бұл салаға елеулі үлес қосты.
Сөйленістердің негізгі топтары
- Оңтүстік сөйленістер тобы
- Батыс сөйленістер тобы
- Шығыс сөйленістер тобы
- Орталық–солтүстік сөйленістер тобы
Диалектология зерттеу нысанының сипатына қарай екі салаға бөлінеді: сипаттама диалектология және тарихи диалектология. Сипаттама диалектология шеңберінде лексикалық ерекшеліктерге жататын диалектизмдер де қарастырылады.
Неге «сәйкесті диалектілер» маңызды?
Бұл жұмыста ерекше назар сәйкесті диалектілерге аударылады. Сәйкесті диалектілер — әртүрлі сөйленістерде бір затты не ұғымды әрқалай атаудан туған сөздер. Осы тұста заңды сұрақ туады: бір ұғымды неге бірнеше атаумен қолданамыз, ал ұлттық тілдік норма қалай қалыптасуы тиіс?
Өмірлік жағдай
Мысалы, Солтүстік Қазақстан облысының екі ауданынан шыққан екі тұрғын кездесіп, біреуі екіншісінен белгілі бір затты сұрайды. Алайда екіншісі сұралған сөздің мағынасын түсінбей қалуы мүмкін. Екеуі де — қазақ, ортақ ұлттық тілі — қазақ тілі, бірақ коммуникацияда тосқауыл пайда болады.
Мұндай алшақтықтар көбейсе, өзара түсінісу әлсіреп, әдеби тілдің тұтастығын сақтауға қауіп төнуі ықтимал.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Қазақ диалектологиясымен терең танысып, диалектизмдердің ерекшеліктерін айқындау; Солтүстік Қазақстан облысы бойынша әр жерде әртүрлі аталатын, бірақ бір ғана ұғымды білдіретін сөздерді жинақтап, мағынасын зерттеу; шығу тарихына (этимологиясына) үңілу; әдеби тілге ең жақын нұсқаны ортақ атау ретінде ұсыну.
Міндеттері
- Диалект сөздердің жергілікті ерекшеліктерін анықтау және топтастыру.
- Лингвомәдени дерегі бар диалектизмдерді этимологиялық тұрғыдан талдау.
- Көркем шығармаларда кездесетін диалектизмдердің қолданылу ерекшеліктерін анықтау.
- Фонетикалық, грамматикалық, лексикалық ерекшеліктерін айқындау.
- Әдеби тілге жақын нұсқасын анықтау.
Өзектілігі, болжамы және әдістері
Өзектілігі
Диалектілер мен сөйленістердің ретсіз көбеюі ұлттық тіл тұтастығына қауіп төндіруі мүмкін. Қолданыс аясы кеңейген сайын өзара түсінісу қиындайды, сондай-ақ қазақ тілін үйреніп жүрген өзге ұлт өкілдеріне қосымша кедергілер туындайды. Атаудың ортақ болуы — ұлттық бірлікке бастайтын маңызды фактор.
Жаңа не жергілікті сөздердің нормалануы ғылыми негізге сүйенбей жүргізілсе, әдеби тілдің мәртебесіне де салқынын тигізуі ықтимал. Тілдің болашағы — оны тұтынатын өсіп келе жатқан жас ұрпақтың қолында.
Болжам
Егер сөйленістерді жинақтап, бір жүйеге келтіріп, әрқайсысының мағынасын ашып, әдеби тілге жақын нұсқасын анықтасақ, оны ортақ атау ретінде көпшілікке ұсынуға болады.
Әдіс-тәсілдері
- Салыстыру, талдау, жинақтау, баяндау, сипаттау.
- Байқау тәсілі: алдын ала жалпы байқау және тікелей байқау.
- Сұрақ қою, сауалнама элементтері.
- Қажет тұстарда тарихи-этимологиялық талдау.
Практикалық мәні және жаңашылдығы
Практикалық мәні
Жиналған деректерді диалектологиялық атлас пен диалектологиялық сөздік жасауға, оқу-әдістемелік жұмыстарға пайдалануға болады.
Жаңашылдығы
Бір облыстың өз ішінде кездесетін жергілікті айырмашылықтар нақты айқындалып, диалектизмдердің әдеби тілде қолданылу мүмкіндігі сараланады.
Жергілікті тілдік ерекшеліктер: түрлері мен мысалдары
Жергілікті тілдік ерекшеліктер — жалпыхалықтық тіліміздің белгілі бір аймаққа тән көрінісі. Ол жалпы тілдік арнамен астасып жатқанымен, дыбыстық, грамматикалық және лексикалық белгілері арқылы дараланады. Әдеби тілдегі жалпыға белгілі сөз кей өңірде басқаша айтылуы мүмкін: қоңсы — көрші, сой — тұқым, оздыру — өткізу.
Диалектілік мысалдар
Лексикалық
Бір ұғымның әр жерде әртүрлі аталуы: иінағаш — әпкіш, күйенте, құрамыс, мойынағаш.
Фонетикалық
Дыбыстардың алмасуы/түсірілуі/қосылуы: шәш — шаш, айқыра — айқара, мәртаба — мәртебе, пысқан — піскен, маңлай — маңдай.
Грамматикалық
Сөз тұлғасы мен түрленуі, тіркесім ерекшеліктері: кей өңірлерде бұйрық райдың барғын, келгін тұлғалары ұшырасады.
Тұрақты тіркестердегі ерекшелік
Кейде айырмашылық сөз тіркесі деңгейінде көрінеді: зыбан ұру — әлек салу, ілкі әзірде — алғашқы кезде.
Сандық арақатынасты салыстырғанда, жергілікті ерекшеліктердің ішінде лексикалық қабат әлдеқайда басым екені байқалады. Бұл — бір заттың, сын-сапаның, қимылдың әр өңірде әртүрлі аталуымен тікелей байланысты.
Жұмыстың құрылымы
Зерттеу жұмысы кіріспеден, негізгі және практикалық бөлімдерден, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.