Қазақша рефераттар

Сын жұмысы

Сабақ тақырыбы: Сын есімнің жасалуы

Бұл жоспар 6-сыныптың ІІ тоқсанына арналған күнделікті сабақ құрылымын ұсынады және «сын есімнің жасалуы» тақырыбын жүйелі түрде меңгертуді көздейді.

Сабақ түрі: қалыпты сабақ

Мақсаты (білімділік)

Оқушыларға сын есімнің жасалу жолдары туралы толық мәлімет беру, ой-пікірін қалыптастыру.

Мақсаты (дамытушылық)

Ой-өрісін, ойлау белсенділігін, сөйлеу шеберлігін, тіл мәдениетін дамыту; сөздік қорын молайтып, сауаттылыққа баулу.

Мақсаты (тәрбиелік)

Елін, жерін, Отанын қадірлеуге; адамгершілікке, адалдыққа, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.

Әдістер, көрнекілік және жұмыс формалары

Сабақ әдістері

  • түсіндіру, суреттеу, салыстыру
  • сұрақ-жауап
  • сөздікпен жұмыс
  • бағалау, бекіту, қорытындылау

Көрнекіліктер

  • дидактикалық материалдар
  • кестелер
  • кеспе қағаздары
  • тірек сызбалар

Жұмыс формалары

  • жеке оқушымен жұмыс
  • топтық жұмыс
  • сынып ұжымымен жұмыс

Сабақтың құрылымы

1) Ұйымдастыру кезеңі

  1. 1.Сәлемдесу.
  2. 2.Кезекшінің мәлімдемесі.
  3. 3.Журнал бойынша түгелдеу.
  4. 4.Жаңа сабаққа дайындық.

2) Үй тапсырмасын тексеру

  1. 1.Өткен сабақта өтілген ережені сұрау.
  2. 2.Жаттығудың орындалуын дәптерлерінен тексеру.
  3. 3.Дәптерлерді алмастыру.
  4. 4.Жауаптарға сүйеніп білімдерін бағалау.

3) Жаңа сабақты түсіндіру

Бүгінгі сабақта оқушылар «Сын есімнің жасалуы» тақырыбын меңгереді. Сын есімдер құрамы жағынан негізгі сын есім және туынды сын есім болып бөлінеді.

Негізгі сын есім

Ешбір қосымшасыз, негізгі түбір күйінде қолданылатын сын есім.

қара көк биік таза жақсы сары терең

Туынды сын есім

Басқа сөз таптарынан жұрнақ арқылы жасалатын сын есім. Құрамы: түбір + жұрнақ.

  • көшпелі (көш + -пелі)
  • кешкі (кеш + -кі)
  • өнерлі (өнер + -лі)
  • аудандық (аудан + -дық)
  • азаматтық (азамат + -тық)
  • тарихи (тарих + -и)
  • үркек (үрк + -ек)

Жасалу жолдары: қысқа карта

Жұрнақ арқылы

Есім сөздерден де, етістіктерден де жасалады.

Қосарлану арқылы

Үлкен-кіші, жақсы-жаман, апалы-сіңлі.

Тіркесу арқылы

Шұбар ала, қара көк, ақ сақалды.

Дара сын есім

Бір ғана түбірден (негізгі не туынды) тұрады.

Күрделі сын есім

Қосарлану немесе тіркесу арқылы жасалады.

Есім сөздерден сын есім тудыратын жұрнақтар

Төмендегі жұрнақтар зат есім, сан есім, есімдік сияқты есім сөздерге жалғанып сын есім жасайды.

Негізгі жұрнақтар

  • 1) -лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті

    тау-лы, тас-ты, дене-лі, көрік-ті, өнер-лі

  • 2) -сыз, -сіз

    үй-сіз, жер-сіз, қызмет-сіз, жолдас-сыз, ат-сыз

  • 3) -ғы, -гі, -қы, -кі

    жаз-ғы, іш-кі, сырт-қы, соң-ғы, күз-гі, түн-гі

  • 4) -лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік

    азамат-тық, көлем-дік, күн-дік, өлке-лік

Қосымша жұрнақтар

  • 5) -шыл, -шіл

    жер-шіл, ұйқы-шыл, күлкі-шіл, үй-шіл, сыр-шыл

  • 6) -шаң, -шең

    бой-шаң, сөз-шең, киім-шең, тер-шең

  • 7) -дай, -дей, -тай, -тей

    қой-дай, арыстан-дай, ат-тай, түлкі-дей

  • 8) -кер, -гер, -қой, -қор, -паз (-ымпаз, -імпаз)

    табыс-кер, найза-гер, әуес-қой, бәле-қор, жем-қор, өнер-паз, жең-імпаз

  • 9) -и, -ы, -і

    тарих-и, дін-и, әдеби, ресми, мәдени, қазақ-ы, түрк-і, қалмақ-ы, алтай-ы

Етістіктен сын есім тудыратын жұрнақтар

Бұл жұрнақтар етістік түбірге жалғанып, қимыл-әрекетке байланысты белгіні білдіретін сын есім жасайды.

Жұрнақтар (1–6)

  • 1) -ғақ, -гек, -қақ, -кек, -ақ, -ек

    ұрыс-қақ, тай-ғақ, үрк-ек, қорқ-ақ, бөл-ек

  • 2) -ық, -ік, -қ, -к

    тол-ық, сын-ық, ақса-қ, сире-к, біт-ік

  • 3) -ғыш, -гіш, -қыш, -кіш

    біл-гіш, жаз-ғыш, көр-гіш, айт-қыш, бар-ғыш

  • 4) -ғыр, -гір, -қыр, -кір

    өт-кір, ұш-қыр, ал-ғыр, тап-қыр, біл-гір

  • 5) -шақ, -шек

    ұрын-шақ, жасқан-шақ, сүрін-шек, қызған-шақ, мақтан-шақ

  • 6) -ыңқы, -іңкі, -ңқы, -ңкі

    бас-ыңқы, көтер-іңкі, шаш-ыңқы, салбыра-ңқы

Жұрнақтар (7–12)

  • 7) -ынды, -інді, -нды, -нді

    жаса-нды, асыра-нды, құра-нды, түй-інді

  • 8) -малы, -мелі, -балы, -белі, -палы, -пелі

    көтер-мелі, таңда-малы, айны-малы

  • 9) -ымды, -імді, -мды, -мді

    жара-мды, шыда-мды, қон-ымды, келіс-імді

  • 10) -аған, -еген

    қаш-аған, сүз-еген, теп-кен, қап-аған

  • 11) -улы, -улі

    іл-улі, ая-улы, ас-улы

  • 12) -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе

    қыз-ба, бұра-ма, ес-пе, боя-ма

Ескерту

Көрсетілген жұрнақтардың кейбірі басқа сөз таптарында да кездеседі. Мысалы, -лық/-лік, -дық/-дік, -тық/-тік жұрнақтары зат есім де жасайды: жақсы-лық, жаман-дық, күнде-лік, орын-дық. Сондай-ақ -сыз/-сіз, -дай/-дей, -тай/-тей, -шаң/-шең сияқты тұлғалар үстеу құрамында да ұшырасады.

Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы

Қорытынды

Сұрақ қою арқылы жаңа тақырыпты жинақтап, негізгі ұғымдарды нақтылау.

Бағалау

Оқушылардың жауаптары мен жұмыс нәтижесіне сүйеніп білімін бағалау.

Үй тапсырмасы

145-жаттығу: тірек сөздерді пайдаланып, өздеріңе таныс бір адамға мінездеме жазыңдар.

Мұғалімге арналған ескертпе

Оқушылардың мысалдарды өз тәжірибесімен байланыстырып айтуына мүмкіндік беріңіз: туынды сын есімді табу, жұрнақты ажырату, дара және күрделі сын есімді салыстыру тапсырмалары сабақтың белсенділігін арттырады.