Мәтінді арасындағы сөздерді тастап кетіп оқу
Оқу машығын қалыптастыруда жетістікке жету жолдары
Дұрыс оқу — жеке тұлғаның қалыптасуының ең маңызды қажеттіліктерінің бірі. Ол бір жағынан білім алудың құралы болса, екінші жағынан оқытудың басты тетігі. Кітап оқу арқылы бала көптеген қызықты деректермен танысып, ой-өрісін кеңейтеді.
Оқу машығын қалыптастыру бастауыш сыныптан басталады. Сондықтан дәл осы кезеңде баланы дұрыс оқуға, ғылыми-танымдық және мәдени мәтіндерді түсініп оқуға үйрету ерекше маңызды. Бастауышта оқу техникасын жүйелі түрде жетілдіріп үлгерсек, кейінгі сыныптардағы оқу жүктемесін де жеңілдетеміз.
Жылдамдық емес, түсініп оқу маңызды
Жылдам оқу деп көбіне минутына 300–400 сөз оқуды айтады. Алайда мұндай көрсеткішке міндетті түрде ұмтылудың қажеті жоқ. Бізге керегі — түсініп, дұрыс оқу.
Дұрыс оқу — адамның сөйлеген кездегі табиғи қарқынына жақын оқу, яғни минутына шамамен 120–150 сөз.
Алдымен: дұрыс оқи алмаудың себептерін анықтау
Оқу техникасын жақсарту үшін ең әуелі баяулаудың нақты себебін табу керек. Көбіне кездесетін себептер:
-
Қызметтің табиғи баяулығы
Баяу қимылдау, тез шаршау, қарқынның табиғи төмен болуы.
-
Регрессия
Оқығанын қайта-қайта кері қайтып оқу.
-
Антиципацияның жоқтығы
Мәтінді алдын ала болжай алмау (келесі сөзді/ойды сезу).
-
Артикуляция мәселелері
Сөйлеу аппараттарының дұрыс жұмыс істемеуі, дыбысты бұрмалау.
-
Дұрыс тыныс алмау
Оқу кезінде демнің жетпеуі, ырғақтың бұзылуы.
-
Көру ауқымының аздығы
Бір қарағанда аз сөзді қамту.
-
Назардың жеткіліксіздігі
Зейіннің тез бөлінуі, мәтінге тұрақты назар ұстай алмау.
-
Есте сақтаудың әлсіздігі
Оқыған ақпаратты ұстап тұрудың қиындығы.
Себепке сай жұмыс: тиімді жаттығулар
1) Қызметтің табиғи баяулығы: қарқынды жұмсақ арттыру
Табиғатынан баяу қимылдайтын, тез шаршайтын балалар кездеседі. Бұл — баланың «кінәсі» емес. Дұрыс ұйымдастырылған арнайы жаттығулар арқылы оқу жылдамдығын біртіндеп арттыруға болады.
Жаттығу үлгілері
- Сөзді біртіндеп түрлендіріп оқу: Су сулы сусыз сулық
- Тағы бір тізбек: Ек егін егінші егіндік
- Қиын сөздерді алдын ала буындап оқып алу.
- Әртүрлі қаріппен (шрифтпен) жазылған сөздерді оқыту (мысалы, бір мәтінде бірнеше стиль қолдану).
2) Антиципацияны дамыту: алдын ала болжауды үйрету
Кейде біз келесі сөзді немесе сөйлемнің жалғасын алдын ала «сезіп» отырамыз. Бұл қабілет (антиципация) дамымаған кезде оқу қарқыны да төмендейді. Төмендегі жаттығулар болжауды күшейтеді.
Қалып қойған жалғауларды орнына қойып оқу
Жақсы қыз жағада... құндыз
Жақсы жі... аспандағы жұл...
Ұйқасын тап
Ыр-ыр-ыр — ырылдайды (қасқыр)
Мір-мір-мір — қап-қара (көмір)
«Көрінбейтін сөздер»
Сыртым жасыл, ішім қызыл.
Қ _ _ _ _ _
Қорбаңдап жүремін, балды жақсы көремін.
А _
Сөйлемді кері оқу
Жазылған сөйлемді сөз ретімен кері бағытта оқыту (зейін мен бақылауды күшейтеді).
Торша арқылы оқу
Мәтін бетіне торша қойылады. Кейбір сөздер мен буындар көрінбей қалады — оқушы оларды тауып оқиды. 5 минут торшамен оқып, кейін 2–3 минут торшаны алып тастап қайта оқыған тиімді.
Мәтінде сөздерді тастап кетіп оқу
Мысал: Әміре күшігімен ... алдында ... жүрді.
3) Артикуляция: дыбыстауды түзету арқылы оқуды жеңілдету
Артикуляция мәселелері оқу жылдамдығына тікелей әсер етеді: сөйлеу аппараттарының дұрыс жұмыс істемеуі немесе дыбыстарды анық айта алмау мәтінді оқуды тежейді. Сондықтан артикуляцияны түзететін жаттығуларды жүйелі қолдану қажет.
Ұсынылатын бағыт
Дауысты және дауыссыз дыбыстардың артикуляциясына арналған жаттығулар сөйлеу аппараттарының жұмысын жақсартып, дыбыстауды нақтылайды.
Қорытынды
Жақсы оқушы қалыптастыру үшін ең тиімді жол — оқу техникасын уақытында жетілдіру. Ол үшін алдымен баяулаудың себептерін анықтап, содан кейін мақсатты жаттығуларды тұрақты түрде орындау қажет. Ең бастысы — жылдамдыққа ғана емес, түсініп оқуға мән беру.