Қазақша рефераттар

Ақшаның формалары

Ақшаның экономикалық мәні: үш негізгі қасиет

Экономикалық категория ретінде ақшаның мәні үш қасиеттің бірлігі арқылы айқындалады: жалпыға тікелей айырбасталу, айырбас құнының дербес формасы және еңбектің сыртқы заттық өлшемі.

1) Жалпыға тікелей айырбасталу

Бұл форма ақшаны кез келген материалдық құндылыққа айырбастау мүмкіндігі бар екенін білдіреді. Социализм жағдайында бұл мүмкіндік едәуір шектеліп, негізінен тікелей қоғамдық жиынтық өнімді пайдалану және бөлу шеңберімен шектелді: кәсіпорындар, жер, орман және жер қойнауы байлықтары еркін сатылмады әрі сатып алынбады. Қазіргі кезеңде жекешелендіру үдерістерінің күшеюіне байланысты ақшаны жалпыға тікелей айырбастау ретінде қолдану аясы кеңейді.

2) Айырбас құнының дербес формасы

Ақшаны бұл формада пайдалану тауарды тікелей өткізумен ғана шектелмейді. Мысалы, ол:

  • несие беру және қарыздық берешектерді өтеу;
  • мемлекеттік бюджеттің кірістерін қалыптастыру;
  • өндірістік және өндірістік емес шығындарды қаржыландыру;
  • Ұлттық банктің несиелік ресурстарды басқа банктерге ұсынуы (сатуы) және басқа да операциялар.

3) Еңбектің сыртқы заттық өлшемі

Бұл қасиет тауарды өндіруге жұмсалған еңбектің құнын ақша көмегімен өлшеу арқылы көрінеді. Яғни ақша еңбек шығынын тікелей “уақыт” ретінде емес, сол еңбекпен жасалған құн ретінде көрсетеді.

Алтынның ақшалай тауар ретіндегі рөлі туралы көзқарастар

Экономист ғалымдар арасында алтынның ақшалай тауар ретіндегі рөліне қатысты әртүрлі пікірлер бар:

Көзқарас 1

Алтынның демонетизациялануы аяқталды: ол жалпыға бірдей эквивалент және ақша қызметтерін толық тоқтатты, құнның ақшалай формасы жалпылама (немесе жайылыңқы) формаға қайта оралды; жалпыға бірдей эквивалент қызметін несие ақшалар атқарады.

Көзқарас 2

Алтын ақшаның классикалық қызметтерін орындауды жалғастырып келеді.

Көзқарас 3

Алтынның жартылай демонетизациялануы жалғасуда, бірақ ол ерекше тауар ретінде жалпыға бірдей эквивалент болуға тән кейбір қасиеттерін сақтап отыр.

2.2. Ақша функциялары

Ақшаның әрбір қызметі тауар айырбастау процесінен туындайды және тауар өндірушілер арасындағы өзара байланыстың әлеуметтік-экономикалық маңызының белгілі бір қырын сипаттайды. Ақша бес негізгі қызмет атқарады: құн өлшемі, айналым құралы, төлем құралы, қорлану және қазына жинау, дүниежүзілік ақша.

Ақша құн өлшемі ретінде

Құн өлшемі қызметі тауар өндірісі жағдайында туындайды. Бұл ақша барлық тауарлардың құнын өлшей алатынын, сондай-ақ бағаны айқындауда делдал болатынын білдіреді. Құн өлшемі бола алатын — өз құны бар тауар. Тарихи тұрғыда мұндай тауар ретінде қоғамдық еңбек жұмсалып өндірілетін алтын қарастырылған; демек, бұл қызметті толық құнды ақшалар атқарады.

Ақша құн өлшемі қызметін идеалды түрде, ойша орындайды: тауардың құны оны ақшаға айырбастамай тұрып-ақ өлшенеді. Құнның тауар формасынан ақша формасына ауысуы үшін тауарға баға белгілеу жеткілікті.

Құн өлшемі мен баға масштабының арасында айырмашылық бар. Құн өлшемі — мемлекетке тәуелсіз, экономикалық қызмет; ол құн заңымен анықталады. Ал баға масштабы — заңды сипатқа ие, мемлекет билігіне тәуелді және бағаны көрсетуге қызмет етеді.

Ақша айналым құралы ретінде

Айналым құралы қызметінде ақша тауарларды өткізу барысындағы делдал болады. Тауар бір қолдан екінші қолға ауысып, өз тұтынушысын тапқанға дейін ақша қозғалысы үздіксіз жалғасады. Бұл жерде сатып алу және сату актілері уақыт пен кеңістік бойынша сәйкес келмеуі мүмкін: сатушы тауарын сатқаннан кейін бірден басқа тауарды сатып алуға міндетті емес; ол бір нарықта сатып, басқа нарықтан сатып алуы ықтимал.

Негізгі ерекшеліктері

  • тауар мен ақшаның қарама-қарсы қозғалысы;
  • қызметті идеалды ақша емес, нақты (қолма-қол) ақша орындайды;
  • айырбас жылдам жүретіндіктен, бұл қызметті көбіне алтын емес, оның орнына жүретін ақша белгілері атқарады.

Өз құнын өткізгеннен кейін айналыстан шығатын тауарларға қарағанда, ақша айналым құралы ретінде айналыста қала береді және сату-сатып алу процесіне қызмет етеді.

Ақша төлем құралы ретінде

Тауар айналысы ақша қозғалысымен байланысты болғанымен, ақша қозғалысы тауар қозғалысымен әрқашан бір мезетте сәйкес келе бермейді. Ақша мұнда құнның еркін формасы ретінде көрінеді және өткізу процесін дербес аяқтайды: ақша тауар қозғалысынан ерте де, кеш те жүруі мүмкін.

Егер тауар төлемі түспей тұрып берілсе немесе керісінше, төлем алдын ала жасалса, онда ақша төлем құралы қызметін атқарады. Бұл қызмет тек тауар айналысына емес, сонымен бірге қаржы-несие қатынастарына да таралады.

Ақшалай төлемдерге тән міндеттемелер

  • тауарлар мен қызметтерді төлеуге байланысты міндеттемелер;
  • еңбекақы төлеуге байланысты міндеттемелер;
  • мемлекет алдындағы қаржылық міндеттемелер;
  • банктік қарыздар, мемлекеттік және тұтыну несиелері бойынша борыштық міндеттемелер;
  • сақтандыру міндеттемелері;
  • әкімшілік және сот сипатындағы міндеттемелер және басқа төлемдер.

Ақша қорлану және қазына жинау құралы ретінде

Ақшаның төлем және айналым құралы қызметтері ақшалай қорлардың қалыптасуын талап етеді. Қорлану қажеттігі Т–А–Т айналымының екі актіге — Т–А және А–Т — бөлінуімен байланысты: сатудан түскен ақша бірден қайта сатып алуға жұмсалмауы мүмкін.

Қазына жинау қызметі бастапқыда тауар өндірісімен бірге пайда болды: айналым капиталын немесе тұтыну заттарын алу үшін алдын ала жинақтау қажет болды. Металл ақша айналысы кезеңінде қазына ақша айналысын реттеуші рөл атқарды: өндіріс пен тауар айналысы кеңейгенде металл ақша қазынадан айналысқа шықты, ал баяулағанда қайта қазынаға жиналды.

Қазіргі жағдайда қазына жинау айналыстағы ақша массасын тікелей реттеуші механизм ретінде бұрынғыдай қызмет атқармайды. Қазына көбіне мемлекеттің сақтандыру қоры ретінде сақталады. Алтын резервтері мемлекеттің экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етудің маңызды тіректерінің бірі ретінде қарастырылады.

Дерек: 1998 жылғы 1 қаңтарда Қазақстан Республикасы Ұлттық банкіндегі монетарлық алтын қоры 4178,1 млн теңге болды.

Дүниежүзілік ақша қызметі

Тауар шаруашылығының кеңеюі, шаруашылық байланыстардың интернационалдануы және дүниежүзілік нарықтың қалыптасуы дүниежүзілік ақша қызметінің пайда болуына әкелді. Дүниежүзілік ақша интернационалдық құн өлшемі, халықаралық төлем құралы және халықаралық сатып алу құралы ретінде қызмет етеді.

Бұл қызметті бастапқыда толық бағалы ақшалар (алтын), кейіннен халықаралық есеп айырысуда кең қолданылатын нақты ақшалар (шетел валюталары) атқарды. Ел ішінде ақша ұлттық ақша бірлігі түрінде қызмет етсе, елден тыс жерде, К. Маркстің айтуынша, “ақша өзінің ұлттық киімін шешіп, бастапқы қымбат бағалы металл формасын киеді”, яғни жалпыға бірдей эквивалент формасына өтеді.