Қызғалдақ гүліне сипаттама
Кең байтақ қазақ даласы табиғи байлықтарға да, өсімдіктердің сан алуан түріне де аса бай. Сол қазынаның ең көркемдерінің бірі — көктем шыға қырларды құлпыртып, көздің жауын алатын қызғалдақ. Қазақстанда қызғалдақтың 32 түрі кездеседі, оның 12-сі эндемик — тек қазақ жерінде ғана өсетін сирек түрлер.
Бүгінде ғалымдар қызғалдақтың қазақ даласынан әлемге тарағанына нақты дәлелдер келтіріп отыр. Сондықтан бұл гүлді Қазақстанның табиғи бренді ретінде танытуға да, мақтан етуге де толық негіз бар. Алайда мақтанышпен қатар жауапкершілік те қажет: елімізде өсетін қызғалдақтардың 18 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.
Мазмұны
- 1Қызғалдақ гүліне сипаттама
- 2Қызғалдақтың гүлдеу мерзімі
- 3Күтімі
- 4Көбейту жолдары
- 5Қазақ өнеріндегі қызғалдақтар
- 6Қызғалдақтың шығу тарихы
- 7Қызғалдақтың жаны бола ма?
- 8Қызғалдақ гүлінің шипасы
- 9Қара қызғалдақ туралы
- 10Қазақстанның Қызыл кітабына енген қызғалдақтар
Атауы қайдан шыққан?
«Тюльпан» атауы парсы тіліндегі toliban немесе dolbent сөздерімен байланыстырылып түсіндіріледі. Мағынасы — басқа тартатын орамал, яғни тюрбан. Қызғалдақтың қауызы шығыстың бас киіміне ұқсайтындықтан, осылай аталған деген пікір бар. Бұл — тіл мамандарының кең тараған пайымдауы.
Қызғалдақ ежелден-ақ ақындарды да, ғалымдарды да, билеушілерді де таңғалдырған. Шығыс шайыры Ғафиз қызғалдақтың нәзіктігі мен сымбаттылығына тіпті раушан гүлінің өзі тең келмейтінін жырлағаны соның дәлелі.
Негізгі бөлім
1) Қызғалдақ гүліне сипаттама
Қызғалдақ — лалагүлдер тұқымдасына жататын көпжылдық, шөптесін, пиязшықты өсімдік. Қазақстанның далалық аймақтарында жиі кездеседі. Биіктігі әдетте 3–50 см. Сабағы жұмыр, тік өседі, ал тамырымен жалғасқан буынында пиязшық орналасады.
Гүл қоршауы ақ, қызыл немесе сары болып келеді. Жемісі — қауашақ. Қызғалдақ әсемдік үшін де, кейбір түрлерінен хош иісті заттар алу мақсатымен де өсіріледі.
Өте сирек кездесетін бірқатар түрлері (Альберт, Борщов, Грейг, Кауфман, Шренк қызғалдағы және т.б.) мемлекет қорғауына алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.
2) Қызғалдақтың гүлдеу мерзімі
Сұрпы мен түріне қарай гүлдеу мерзімі әртүрлі болады. Қызғалдақ, негізінен, наурыз–мамыр айларында гүл ашады. Биіктігі 10 см-ден аспайтын аласа бойлы түрлері ерте көктемде гүлдесе, «Рембрандт қызғалдағы» сияқты биік түрлері маусымның ортасына таман гүлдеуі мүмкін.
Көпшілік түрі шамамен 20–25 күн бойы әсем гүлін сақтайды. Түстері ақтан қараға дейінгі аралықта құбылады. Көбіне сабақ басында бір ғана гүл жарады.
Гүлзарларда бір түсті қызғалдақтарды топтап отырғызу көркем әсер береді. Ал жеке ыдыстарға аласа бойлы түрлерін отырғызған дұрыс. Аласа қызғалдақтар альпілік төбешіктердің де сәнін арттырады.
3) Күтімі
- 1 Гүлдеп болған соң жапырағы мен сабағы қурағанда пиязшықты қазып алып, кептіріп, құрғақ жерде сақтаңыз.
- 2 Күзде қайтадан қолайлы орынға отырғызыңыз.
- 3 Ашық күн көзін, құнарлы әрі жеңіл топырақты жақсы көреді.
4) Көбейту жолдары
Қызғалдақ көбіне пиязшықтан бөлінген балапандарды отырғызу арқылы көбейтіледі. Суық түскенше тамырланып үлгеруі үшін пиязшықтарды күздің алғашқы айларында еккен дұрыс.
Отырғызу тереңдігі
Пиязшық көлемінен 2–3 есе терең: мысалы, ұзындығы 4 см болса, 8–12 см тереңдікке отырғызған дұрыс.
Арақашықтық
Биіктігіне қарай 10–20 см-ден кем болмағаны жөн.
5) Қазақ өнеріндегі қызғалдақтар
Мұсылман дәстүрінде қызғалдақ көбіне жұмақ гүлі ретінде дәріптеледі. Қазақ жеріндегі археологиялық олжалар да қызғалдақ бейнесінің көне дәуірден-ақ мәдениетке сіңгенін көрсетеді.
Тарихи айғақтар
- Жетісудағы Теңдік қорғанынан б.з.д. III–II ғасырларға тән киім әшекейлерінен қызғалдаққа ұқсас оюлар табылған.
- Орта Азиядағы X–XIII ғасырлық қыш бұйымдарда қызғалдақ бейнелері кездеседі.
- Қожа Ахмет Ясауи кесенесіндегі кірпіш өрнектерінде және Отырар өңірінің қыштарында өсімдік тектес нақыштар бар.
Қолөнердегі көрінісі
Қызғалдақ бедері ер-тұрман жабдықтарында, тері белдік тоғаларында, әшекей бұйымдарда (сақина, білезік), қамзол қапсырмаларында, ағаш жиһаздарда, сондай-ақ кесте, сырмақ, текемет, кілем, алашаларда жиі ұшырасады. Құлпытастардағы қызғалдақ бейнесі кейде адам өмірінің өтпелілігін меңзейді.
6) Қызғалдақтың шығу тарихы
Қызғалдақ жер шарының көптеген өңірінде өседі. Бірақ оның отаны мен таралу жолы туралы деректердің бір бөлігі Қазақстанмен сабақтас. Ғалым Анна Иващенконың «Қазақстан қызғалдақтары және жуа тұқымдас өзге өсімдіктер» атты еңбегінде қызғалдақтың отаны — Қазақстан екені атап көрсетіледі.
Деректерге сүйенсек, қызғалдақ тұқымы Ұлы Жібек жолы арқылы Түркияға, кейіннен Голландияға жетіп, сол жақта жаңа сұрыптар шығарылған. Қазақ даласындағы қызғалдақтар — әлемдік гүл өсіру мәдениетінің қалыптасуына ықпал еткен табиғи мұра.
Ғылыми зерттеулерден дерек
Қазақстандағы қызғалдақты жүйелі зерттеу XVIII ғасырдың соңына қарай басталған. 1771 жылы академик Питер Симон Паллас жетекшілік еткен экспедиция Солтүстік Қазақстанда қызғалдақты алғаш зерттеп, нәтижесін жариялаған.
Қазақ жеріндегі қызғалдақтарды зерттеу көптеген ғалымдардың есімімен байланысты. Кей экспедициялар қиын жағдайда өтіп, жас зерттеушілер Александр Леман мен Иван Кирилов секілді ғалымдар жол азабынан сырқаттанып, елге қайтар жолда қайтыс болғаны айтылады. Олардың және өзге зерттеушілердің еңбегі ірі гербарий қорларындағы этикеткаларда сақталған. Ғылыми әлемге Леман, Шренк және Борщов қызғалдағы сияқты атаулар кеңінен таныс.
Алматыдағы Ботаника институтында 1840–1842 жылдары А. Шренк, Г. Карелин, И. Кирилов жинаған қызғалдақтардың ең көне гербарий үлгілері сақталған. Бір қызығы, дала қызғалдақтары еліміздің барлық өңірінде кездеседі: батыс пен солтүстікте 3–4 түр, Шығыс Қазақстанда шамамен 6 түр болса, Оңтүстік Қазақстанда отызға жуық түрі таралғаны көрсетіледі.
7) Қызғалдақтың жаны бола ма?
Бұл сұрақ көбіне поэтикалық әрі философиялық мағынада қойылады. Ғылым тұрғысынан өсімдіктердің «жан» ұғымы адам немесе жануар санасымен теңестірілмейді. Дегенмен қызғалдақтың көктеммен бірге «оянып», қысқа мерзімде гүл ашып, қайтадан тыныштық кезеңіне өтуі табиғаттың тіршілік ырғағын айқын көрсетеді. Сондықтан халық танымында қызғалдақ — жандылықтың, жаңарудың, нәзіктіктің символы.
8) Қызғалдақ гүлінің шипасы
Кей деректерде қызғалдақтың кейбір түрлері оңтүстік өңірлерде дәстүрлі емдік мақсатта қолданылғаны айтылады. Алайда нақты қолдану тәсілдері мен қауіпсіздік мәселелері түрге қарай әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан сирек түрлерді жұлуға немесе дәрілік мақсатта пайдалануға болмайды — ең дұрыс жолы табиғи популяцияны қорғау және ғылыми кеңеске сүйену.
9) Қара қызғалдақ туралы
Қызғалдақ түсі ақтан қараға дейін құбылатыны жиі айтылады. Табиғатта «нағыз қап-қара» реңк сирек кездеседі, көбіне ол қою күлгін, қоңыр-қызыл немесе барқытқа ұқсас өте қою реңктерден тұрады. Дәл осы жұмбақ реңктер қызғалдаққа ерекше әсер беріп, аңызға айналуына ықпал еткен.
10) Қазақстанның Қызыл кітабына енген қызғалдақтар
Қазақстанда қызғалдақтың 18 сирек түрі қорғалатын өсімдіктер қатарына енгізілген. Олардың ішінде Альберт, Борщов, Грейг, Кауфман, Шренк қызғалдағы секілді түрлер аталады. Бұл — қызғалдақты тек тамашалап қана қоймай, оны қорғау мен көбейтуге жауапкершілікпен қарау қажет екенін білдіреді.
Ұсыныс
- Даладағы жабайы қызғалдақты жұлмау, таптамау және суретке түсіру мәдениетін насихаттау.
- Мектептер мен қауымдастықтарда табиғатты қорғауға бағытталған шараларды жүйелі өткізу.
- Сұрыптарды мәдени түрде (гүлзарда) өсіруді көбейтіп, жабайы түрлердің табиғи мекенін сақтауға үлес қосу.
Қорытынды
Қызғалдақ — қазақ даласының көктемгі көркі ғана емес, ұлттық мәдениетпен астасқан табиғи мұра. Қазақстанның қызғалдақтың отаны ретінде танылуы — ғылыми дерек пен тарихи айғақтарға сүйенетін маңызды тұжырым. Ендеше, қызғалдақ туралы білімді кеңейтіп, оны насихаттап, ең бастысы — сирек түрлерін қорғауды нақты іске айналдыру әрқайсымыздың ортақ міндетіміз.
Автор туралы
Оқушы
Ниязбаева Мерей Аликқызы, Тараз қаласы, №51 орта мектеп, 4-сынып
Ғылыми жетекші
Чалбасова Жанар Мырзатайқызы