Кәрі Шыңғыстың қасіреті
Тәрбие сағаты: «Семей – Невада»
Мақсаты
«Невада – Семей» қозғалысының жетекшілері туралы мәлімет беру, олардың қызметін түсіндіру; қоршаған ортаны таза ұстауға, туған ел табиғатының адам әрекеті салдарынан бұзылуына жол бермеуге атсалысуға тәрбиелеу.
О. Сүлейменовтің «Жер, адамға тағзым ет» поэмасынан үзінділер
ОйтолғауМұғалім: Адам мен Жер. Адам мен табиғат — біртұтас. Біз әрдайым табиғатпен қаншалықты тығыз байланысты екенімізді, оған қаншалықты тәуелді екенімізді сезіне береміз бе?
Жер бізге тек азық-түлік қана емес, еңбек құралдарын, денсаулықты да береді. Ол бізді рухани байытады, сұлулығымен қуантады, шығармашылыққа шабыт сыйлайды. Сондықтан «Ана – Жер», «Жер – ана», «Жер – асыраушы» деген тіркестердің өмірімізге әбден сіңуі тегін емес. Адам Жерден тыс өмір сүре алмайды: адамның да, Жердің де тіршілігі — ажырамас ұғым.
Біз Жерді сезінуді, оны сүюді, оның көркемдігін көруді үйренуіміз керек. Өмірдің қуанышы адамға табиғаттың үнін ести алған сәтте ашылады: жапырақтың сыбдыры мен шегірткенің әні, көктемгі бұлақтың сылдыры мен сыңғырлаған күміс қоңыраулардай әуез, аптап аспандағы бозторғайдың үні, қар қиыршығының сыбдыры мен терезе сыртындағы боранның гуілі, судың мейірімді шалпылы мен түн тыныштығы.
Біз адамның ғарышқа ұшқанын, атом физикасын дамытқанын мақтан тұтамыз; жер астында, жер үстінде, көк жүзінде түрлі сынақтар жүргіземіз. Бірақ сол әрекеттердің Жердің өміріне қалай әсер ететінін байқамай қалатынымыз да бар.
Қазақстан тарихына үңілу
Қарт Шыңғыстың қасіреті
Қазақтың шексіз Сарыарқасында тарихтың талай тылсым сырын ішіне бүккен мекен аз емес. Солардың бірі — әйгілі Шыңғыс өңірі. Ол Семейден оңтүстік-батысқа қарай шамамен екі жүз шақырым жерде орналасқан.
Бұл даламен бір кездері құмырсқадай қаптаған қалың қолымен Шыңғысхан жорық жасаған. Таудың «Шыңғыс» аталуы, ең биік шоқысының «Хан шоқысы» деп атануы — кезінде жарты әлемді бағындырған ұлы қолбасшы есімімен де байланысты болуы мүмкін. Өңірде «Орда тауы», «Қарауыл төбе» сияқты атаулардың сақталуы да соны аңғартады.
Қарт Шыңғыс қалмақтармен болған қанды шайқастарға да, алапат аштыққа да куә болды; саяси қуғын-сүргіннің зардабын тартқан халықтың көз жасын көрді. Алайда бұл қасиетті өлкенің басынан өткерген ең ауыр қасіреттерінің бірі — атом және сутегі бомбаларының жарылыстары еді. Кәусар ауасы, мөлдір суы, жасыл шалғыны мен тоғайы бар, аң-құсқа толы құтты мекен сол сұмдықты бастан кешті.
Сынақ полигонының құрылуы және халық тағдыры
1949 жылы бұрынғы Кеңес Одағының басшылығы Шыңғыс тауының солтүстік-батыс сілеміндегі Дегелең жотасының түбіне атом бомбасын сынау полигонын орналастыру туралы шешім қабылдады.
Әскери-өнеркәсіптік кешен басшылары жергілікті халықтың мүддесімен санаспай, сынақ өткізілетін аумақты кеңейте берді. 1954 жылы КСРО Қорғаныс министрлігі Абыралы ауданы аумағының жарымына жуығын полигон қажетіне босатып беруді талап етті. Республика басшылығы бұл талапқа қарсылық білдірмеді.
Ондаған елді мекен тұрғындарын басқа жаққа көшіру туралы бұйрық шықты. Адамдарға бұл жерлерге енді ешқашан қайтып оралмайтыны ескертілді. Алғашында жұртшылық наразылық білдіргенімен, кейін амалсыз көнді: ошақтағы отын өшіріп, ата-мекенін тастап шығуға мәжбүр болды.
Ел бір-бірімен де, туған жерімен де, суымен де қоштасты. Құрбандық шалып, ата-баба қорымымен қоштасқан сәттер — халық жадында мәңгі қалған ауыр көрініс.
Көрініс
Айжан әже мен Қазыбек
Айжан әже немересі Қазыбекті ертіп, ауыл шетіндегі молалы төбеге келді. Саман кірпіштен қаланған төрт құлақты бейіттің қабырғасына сүйеніп тұрып, ол ауыр күрсінді. Сосын ішке кіріп, Қазыбекті ымдап қасына шақырды да:
— О, Құдай, не жазып едім?! Көрсетерің әлі көп екен ғой…